کتاب مغز رفیق باز

۱. منزوی‌بودن نوعی استرس است و مغز و بدن نیز آن را همین‌گونه در نظر می‌گیرد. انزوا با افسردگی، اضطراب، تمایل به خودکشی و افزایش خطر مرگ همراه است.

ذهن ما تک‌نوازی تنها نیست، بلکه بخشی از ارکستر بزرگ زندگی است.»

واژه‌های پرطُمطُراق معمولاً مفهوم اندیشه‌ها یا ایده‌ها را «مبهم» می‌کنند، مانند پرده‌ای شفافیت معنا را می‌پوشانند.

هم انسان‌ها و هم شامپانزه‌ها جهت نگاهِ چشم انسان (با صلبیهٔ سفید) را بهتر تشخیص می‌دهند تا جهت نگاه چشم شامپانزه‌ها را (با صلبیهٔ تیره). وقتی محققان با ویرایش عکس چشم‌های شامپانزه‌ها صلبیه‌شان را سفید کردند، هم انسان‌ها و هم شامپانزه‌ها با سهولت بیشتری جهت نگاهشان را تشخیص دادند. این توانایی چشم‌خوانی ما را در کار تیمی کارآمدتر می‌کند. برای مثال، شکار گروهی بسیار آسان‌تر می‌شود اگر بتوانیم حرکت بعدی هم‌تیمی خود را تنها با نگاه‌کردن به او پیش‌بینی کنیم.

پژوهش‌هایی که در این کتاب بیان شده همگی پیامی مشترک دارند: کیفیت روابط ما کیفیت زندگی‌مان را تعیین می‌کند. از سلامت روان و مقاومت جسمانی گرفته تا امید به زندگی و حتی طول عمر، همه در گرو کیفیت ارتباط ما با همدیگر و دوری از انزواست.

باتوجه به حقیقت تلخ شمارهٔ یک که ما در دنیایی چندپاره زندگی می‌کنیم، احتمالاً هر هفته ده‌ها فرصت برای برقراری ارتباط را از دست می‌دهیم. به‌جای اینکه بگذارید تماس یکی از اعضای خانواده به صندوق پیغام‌گیر صوتی موبایلتان برود، گوشی را بردارید. وقتی وسوسه می‌شوید قرار شام با دوستانتان را بپیچانید، فکر کنید که این تصمیم چه تأثیری بر حال‌وهوایتان می‌گذارد. اگر می‌خواهیم سلامتی خود را به حداکثر برسانیم، باید تعاملات اجتماعی را نیز در اولویت بگذاریم، درست مانند تغذیهٔ سالم، ورزش و خواب کافی. به‌علاوه، سعی کنید با یک غریبه صحبت کنید و ببینید چه احساسی پیدا می‌کنید، جدی می‌گویم. شرط می‌بندم شگفت‌زده می‌شوید.

مغزمان در تنهایی پژمرده می‌شود و فقط در پیوند با دیگران به شکوفایی می‌رسد.

خب، این همه تحقیق در زمینهٔ روان‌شناسی به ما چه می‌گوید؟ پاسخ را می‌توان در یک جمله خلاصه کرد: ارتباط اجتماعی حال آدم‌ها را خوب می‌کند. چه تعامل ما خودجوش باشد (مثل دیدن تصادفی دوستی در فروشگاه) چه اجباری یا «ساختگی» (مثل حرف‌زدن با غریبه‌ای در قطار)، انگار همیشه خلقمان را بهتر می‌کند. البته ارزش روان‌شناختی هر تعامل بسته به کیفیت آن و افرادی که با آن‌ها تعامل می‌کنیم می‌تواند متفاوت باشد. مثلاً تعامل با دوستان بیشترین تأثیر مثبت را دارد. بااین‌حال، حتی تعاملات بسیار کوتاه و لحظه‌ای مانند تشکر از رانندهٔ اتوبوس هنگام پیاده‌شدن نیز می‌تواند حالمان را خوب کند.

از منظر مغزپژوهی پدیدارشناسانه، مغز فقط ابزاری برای پیوند جسم با دیگران است، نه جایگزین آن. بدون بدن و جسم، مغز نمی‌تواند اجتماعی باشد؛ چون این بدن است که ما را قادر می‌سازد دیگران را ببینیم، صدایشان را بشنویم، لمسشان کنیم و واکنش نشان دهیم. به‌طور کلی می‌توان گفت بن راین هم با مطرح‌کردن ایدهٔ «مغز اجتماعی» می‌خواهد یادآوری کند که مغز انسان برای رابطه و همراهی ساخته شده است، نه برای تنهایی و انزوا.

انزوا می‌تواند از لذت تعاملات اجتماعی بکاهد، در نتیجه ممکن است رهایی از تنهایی دشوار شود. آدم‌های تنها پاداش اجتماعی کمتری دریافت می‌کنند و هنگام تماشای تصاویر اجتماعی مثبت فعالیت کمتری در بخشی از مدار پاداش مغزشان، یعنی استریاتوم شکمی، نشان می‌دهند. بنابراین، این افراد پس از تعاملات خوشایند بهبود چندانی در خلقشان رخ نمی‌دهد و میزان اکسی‌توسین کمتری دارند. این داده‌ها درس مهمی در بر دارند؛ وقتی احساس تنهایی و انزوا می‌کنید، شاید لازم باشد چندین بار معاشرت کنید تا از لاکتان بیرون بیایید و به روال عادی بازگردید.

«مغزمان از همان آغاز برای باهم‌بودن و زیستن در پیوند با دیگران شکل گرفته است. ما موجوداتی منزوی نیستیم؛ ذهن ما تک‌نوازی تنها نیست، بلکه بخشی از ارکستر بزرگ زندگی است.» در کتاب مغز رفیق‌باز راین با جسارت نشان می‌دهد که مغز انسان ذاتاً اجتماعی است، اما هنوز به دیدگاهی نرسیده که در آن رابطه‌های انسانی به‌عنوان تجربه‌ای جسمانی و زنده در نظر گرفته می‌شوند.

بخش عمدهٔ اکسی‌توسین مغز در «هسته پاراونتریکولار» تولید می‌شود؛ این هسته خوشه‌ای از نورون‌هاست که نامش را از موقعیت مکانی‌اش گرفته است. این ناحیه کنار یکی از حفره‌های پر از مایع مغز به نام «بطن» قرار دارد. می‌توانید این ناحیهٔ مغز را مانند کارخانهٔ تولید اکسی‌توسین تصور کنید که کنار برکه‌ای زیبا از مایع مغزی‌نخاعی است. این کارخانه اکسی‌توسین را تولید و بسته‌بندی می‌کند و سپس آن را به سایر نواحی مغز می‌فرستد. تحقیقات نشان داده است وقتی اکسی‌توسین به ناحیهٔ خاصی از مغز به نام هستهٔ اکومبنس فرستاده می‌شود، احساس پاداش اجتماعی را تولید می‌کند.

همهٔ جانداران مانند ما ذاتاً اجتماعی نیستند. مثلاً حیوان‌های منزوی مانند ببر ترجیح می‌دهند تنها زندگی کنند. چرا؟ ببرها به‌تنهایی از پس شکار برمی‌آیند و شکار گروهی فقط به‌معنای تقسیم غذا با دهان‌های دیگر است. ازآنجاکه فشار تکاملی برای زندگی گروهی وجود نداشته است، مغزشان برای باهم‌بودن به آن‌ها پاداش نمی‌دهد.

امروز نیازهای اجتماعی‌مان با رقبای سرسختی روبه‌رو شده است. شکل‌های جدیدی از پاداش اجتماعی انگیزهٔ ذاتی‌مان را برای باهم‌بودن کم‌رمق کرده‌اند. برای مثال، کافی است عکسی را در شبکه‌های اجتماعی منتشر کنید تا بلافاصله از دیگر کاربران «لایک» بگیرید. این فرایند مصداق بارز بازی‌وارسازی پاداش اجتماعی است؛ یعنی تلاش برای بهره‌گرفتن از تمایل ذاتی مغز به‌منظور جلب تأیید از اجتماع پیرامون. سازوکارهای اجتماعی مغزتان با دریافت توجه مثبت از دیگران، آن هم فقط با فشردن یک دکمه، تحریک می‌شود و به همین دلیل دل‌کندن از این برنامه‌ها بسیار دشوار است.

مشخص شد که تنها یک مادهٔ شیمیایی در مغز پاداش اجتماعی را کنترل نمی‌کند. بلکه این فرایند شامل سه عامل کلیدی است: اکسی‌توسین، سروتونین، دوپامین.

تحقیقات نشان می‌دهند زندگی اجتماعی ما حتی ممکن است بر طول عمرمان نیز تأثیر بگذارد.

تصور کنید چقدر پرهزینه است اگر گروه‌های ساخت‌وساز همیشه در تمام خیابان‌های شهری بزرگ مشغول کار باشند. در سال‌های اول زندگی، مغز بسیار انعطاف‌پذیر است، زیرا بسیار مهم است که کودکان بتوانند اطلاعات را به همان آسانی جذب کنند که اسفنج آب را به خود می‌کشد. بااین‌حال، این ظرفیت برای یادگیری و سازگاری با افزایش سن کاهش می‌یابد که دلیل اصلی‌اش هزینهٔ بسیار بالای آن است.

هرچند ممکن است تصور کنید که اطلاعات در یک مسیر، یعنی از مغز به چهره، جریان دارد (مثلاً چهره لبخند می‌زند چون مغز احساس شادی می‌کند)، اما این جریان در جهت معکوس نیز وجود دارد. سیگنال‌های معناداری از اعصاب چهره به مغز بازخورد داده می‌شوند تا به مغز در حدس حالت خلقی شما کمک کنند (مثلاً مغز احساس شادی می‌کند چون چهره در حال لبخندزدن است).

می‌توانیم همدلی را این‌گونه تعریف کنیم: «شما حالتی را تجربه می‌کنید که متعلق به دنیای درونی فرد دیگری است، نه دنیای درونی خودتان.» به‌عبارت‌دیگر، همدلی زمانی است که شما هیجانات شخص دیگری را درک می‌کنید یا به خود می‌گیرید. شبیه سرایت هیجانی به نظر می‌رسد، این‌طور نیست؟ خب، یک تفاوت کلیدی وجود دارد: سرایت هیجانی به‌صورت ناخودآگاه رخ می‌دهد، درحالی‌که همدلی چیزی است که شما از آن آگاهید.

اگر دو نفر دچار سکتهٔ مغزی کاملاً یکسانی شوند (فرض کنید مغزشان دقیقاً پنج دقیقه از خون محروم شود)، قاعدتاً کسی که زندگی اجتماعی فعال‌تری ندارد، آسیب مغزی بیشتری می‌بیند.

انزوای اجتماعی نوعی استرس است و بدن نیز دقیقاً به همین چشم به آن می‌نگرد.

می‌توان آگاهی را پدیده‌ای اجتماعی و زنده دانست؛ آگاهی نه درون مغز است و نه بیرون از آن، بلکه در شبکه‌ای از بدن‌ها، مغزها و جهان زیستهٔ انسان‌ها جریان دارد.

امضای شیمیایی تعاملات اجتماعی در مغز با لذت و پاداش مشخص می‌شود! باتوجه به تاریخچهٔ تکاملی‌مان، این موضوع کاملاً منطقی است. مغز ما به‌گونه‌ای ساخته شده است که ارتباط اجتماعی حس خوبی در ما ایجاد کند و ذاتاً میل به تکرارش را تقویت کند. این پدیده ما را کنار هم نگه می‌دارد و در نتیجه، به بقایمان کمک می‌کند.

وقتی بیماران در بیمارستان منزوی می‌شوند (که اغلب برای جلوگیری از شیوع بیماری‌های عفونی است)، دچار افسردگی و اضطراب شدیدتری می‌شوند و احتمال اینکه به بیماری‌های عفونی دچار شوند یا روند درمانشان طولانی‌تر شود بیشتر است. اگر این انزوا پس از آن نیز ادامه پیدا کند، اوضاع ممکن است بدتر هم بشود. بیمارانی که پس از حملهٔ قلبی از بیمارستان مرخص می‌شوند، اگر تنها زندگی کنند، بیش از دوبرابر احتمال دارد در سه سال آینده جانشان را از دست بدهند. در مقابل، کسانی که پس از سکتهٔ مغزی قوی‌ترین حمایت اجتماعی را دریافت می‌کنند، بیشترین میزان بهبودی را نشان می‌دهند.

انزوای اجتماعی مهم‌ترین عامل پیش‌بینی‌کنندهٔ خودکشی است.

انزوای اجتماعی تقریباً دو برابر چاقی و چهار برابر بیشتر از زندگی در منطقه‌ای بسیار آلوده مضر است.

در دنیای امروز، همهٔ ساکنان زمین دشمنی مشترک دارند: تفرقه. بشریت درگیر جنگی خاموش با دشمنی است که سلامت مغز و آیندهٔ گونهٔ ما را تهدید می‌کند. تنها یک راه برای شکست‌دادن این دشمن وجود دارد که بسیار ساده است: باهم‌بودن.

قاعدتاً یک نفر می‌تواند هر شب به کنسرتی شلوغ برود، اما اگر هرگز با اطرافیانش تعامل نکند، ممکن است همچنان دچار عواقب زیان‌بار احساس تنهایی برای سلامتی‌اش شود. این بهانهٔ خوبی است تا یک قدم به عقب برگردید و وضعیت کنونی زندگی اجتماعی‌تان را بررسی کنید

حتی در میان جمعیتی بزرگ نیز ممکن است احساس تنهایی کنید. این نوع تنهایی برای سلامتی‌تان مضر است. حتی اگر زمان زیادی را در تنهایی نگذرانید، ولی مدام احساس تنهایی کنید، برای سلامتی‌تان خطرناک است و خطر مرگ را افزایش می‌دهد.

مغز به‌گونه‌ای سیم‌کشی شده است که به ارتباط و پیوند پاداش می‌دهد و بابت انزوا تنبیه می‌کند. برای همین، تفرقه تهدیدی جدی برای سلامت است.