بریده‌هایی از کتاب اضطراب

من همه‌چیزدان نیستم، از همین رو مضطربم، چراکه نمی‌دانم چه در پیش دارم؛ قادر مطلق هم نیستم، از همین رو مضطربم چون می‌دانم نمی‌توانم همهٔ آفت‌های جسمانی و ذهنی‌ای را تحمل کنم که جهان سر راهم قرار می‌دهد؛ خیرخواه مطلق هم نیستم، به همین دلیل مضطرب می‌شوم چون می‌دانم هر لحظه احتمال تخلف و بدسگالی‌ام هست، حتی احتمال آزردن کسانی که دوستشان دارم و برایم مهم‌اند. ناتوانی‌هایم نیز بهم یادآوری می‌کنند که احتمالش هست قربانی خیرخواه‌نبودن دیگران یا بی‌اطلاع بودنشان شوم. هرچه بیشتر در این جهان می‌اندوزم، خودم را مضطرب‌تر از قبل می‌سازم، چون چیزهای بیشتری برای ازدست‌دادن دارم

بعضی وقت‌ها از شوپنهاور با عنوان «بدبین‌ترینِ فلاسفه» یاد می‌شود، چون او می‌دانسته است که ارضای هر آرزو صرفاً محرکی است تا آرزویی دیگر جایش را بگیرد، که ما انسان‌ها در جست‌وجوی امیال و آرزوهای بی‌پایانمان محکوم به نوسان بین چنگ‌زدن مذبوحانه، ارضا و دلزدگی هستیم.

تأملات فلسفی بودا، فریدریش نیچه، سورن کیرکگور، پل تیلیش، مارتین هایدگر و زیگموند فروید حاکی از آن است که مضطرب‌بودن یعنی همانا انسان‌بودن، و انسان‌بودن نیز یعنی مضطرب‌بودن.

اگر تصوری غلط از ماهیت جهان داشته باشیم و، مهم‌تر از آن، فهمی غلط از خودمان داشته باشیم‌ـ‌ـ‌ـ‌طناب را مار بگیر

زندگی همچون فریبی ظالمانه به نظر می‌رسد که کارش پردازش و تولید اضطراب است.

اینجا دیگر اضطراب صرفاً عارضه‌ای نیست که باید ریشه‌کنش کرد، بلکه پاره‌ای اجتناب‌ناپذیر و ضروری از خودمان است؛ مضطرب‌بودن مهر تأییدی است بر انسان‌بودن و فردیت ما، مضطرب‌بودن فهم جایگاه خودمان در جهان است. ما از آن رو مضطربیم که جوهری خاص هستیم و در نسبت و ربطی بسیار خاص با کل کیهان قرار گرفته‌ایم. فهم ماهیت وجودمان، و فهم این ربط و نسبت، کلید فهم ماهیت اضطراب‌های ماست؛ و بالعکس: چراکه فهم اضطراب‌ها به فهم وجود و هستی ما یاری می‌رساند.

این افکار تیره‌وتار که با آنها کلنجار می‌رویم سایه‌های همیشگی زندگی مایند، سایه‌هایی که هیچ‌کس، هرقدر ثروتمند، قدرتمند یا محبوب، نمی‌تواند از آنها برحذر باشد.

طرفه اینکه، این فاصلهٔ ما از یکدیگر بیشتر از هر جای دیگر هنگام عاشق‌شدن خودش را نشان می‌دهد، آن وقت است که می‌فهمیم حتی کسانی که بیش از هرکس عاشقشان هستیم، مثلا والدینمان، شریک زندگی عاشقانه‌مان و اولاد ما، نیز تا حد زیادی عمیقاً از ما بیگانه می‌مانند.

اضطراب بی‌حساب‌وکتاب است، نوعی دلهرهٔ بی‌شکل است، «ترس از هیچ»

با خواندن کیرکگور متوجه می‌شویم که فلسفه به‌هیچ‌وجه به فعالیتی آکادمیک یا فکری فروکاستنی نیست؛ بلکه همان چیزی است که بنا بود باشد، به‌عبارتی فلسفه موضوع قلب است و اندیشه؛ و امتحانش را در زندگی‌ای پس می‌دهد که قادرمان می‌سازد در پیش بگیریم.

فلسفه آموزه‌ای انتزاعی، شغل یا وسیله‌ای برای فتح جدل‌ها نیست، راهی برای دنیادیده، مرموز یا فرهیخته به‌نظررسیدن نیست، بلکه رهنمودی است زنده که از دل و ذهن برمی‌آید و بر دل و ذهن می‌نشیند.

به‌زعم بودا فرد مضطرب نادان است و متوهم؛ کسی که به واقعیتِ سیماب‌گون هماره‌دگرشونده درمی‌آویزد و چنگ می‌زند، کسی که دودستی به زندگی می‌چسبد، به دارایی‌های گذرای همواره در حال صیرورت که متعلق به باشنده‌ای ناموجودند.

آگاهی به وظایف الزامی و بیش‌ازحدی که در قبال دیگران، غریبه‌ها، همشهریانمان و دوستانمان و عزیزانمان داریم باید انگیزهٔ لازم برای بالازدن آستین‌ها و عقب‌راندن اضطرابِ پوچی را در ما ایجاد کند؛ معنا را به ما هدیه نمی‌دهند؛ باید آن را با اعمال و تعهدات خودمان بسازیم.

درحالی‌که علت‌ها و محرک‌های انواع اضطراب متفاوت‌اند، ما همواره بهانه‌ای برای مضطرب‌بودن خواهیم یافت. درواقع اگر این‌طور نمی‌بود چه‌بسا تصور می‌کردیم آدمی «غیرعادی» هستیم‌ـ‌ـ‌ـ‌چون وضعیت «عادی» هر انسان این است که مضطرب باشد. ما همواره مضطرب خواهیم بود، ولی نیازی نیست دربارهٔ اضطرابمان هم مضطرب باشیم

زندگی همچون فریبی ظالمانه به نظر می‌رسد که کارش پردازش و تولید اضطراب است.

اضطراب خاص ما حاصل فهممان از ابعاد گوناگون امکان است، که خود ترسناک‌تر از واقعیتِ موجود است. جهانِ محقق‌شده محدود است؛ جهانِ امکان چنین نیست. جهان محقق‌شده محدود به اعمال بشری و قوانین فیزیکی است؛ آیندهٔ ممکن و جهان بعدی، جهان باقیِ عمر، محدودهٔ نامشخصی دارند، نامحدودند. در افق آینده، هم زیبایی را می‌بینیم هم ترس را؛ هم خطر را و هم وعده‌های خوب را؛ هم بهشت را و هم دوزخ را

ولی اضطراب درعین‌حال حکایت از احساس شدید تک‌افتادگی ما در کیهان دارد