بریده‌هایی از کتاب فریبکاری های ذهن

عبارت معروفی وجود دارد: «ما جهان را آنگونه که هست نمی‌بینیم بلکه آنگونه که خودمان هستیم جهان را می‌بینیم.» این حقیقتی مسلم است که امروزه علوم شناختی آن را تأیید می‌کند: جهان هستی دائماً سیگنال‌هایی منعکس می‌کند و ما با انتخاب آنچه می‌خواهیم ببینیم، ابهام آن را کاهش می‌دهیم. بنابراین برداشت ما از جهان، به‌تدریج ما را از نظر روانی، فرهنگی و اجتماعی شکل می‌دهد.

اِدراک ما سوگیرانه است، دامنهٔ توجه و تمرکزمان محدود است، و حافظهٔ فریبنده‌ای داریم.

*** درحالی‌که ما دائماً سرشار از اطلاعات هستیم، چالش مبارزه با جهل کمتر از مبارزه با توهّم دانش است. آموزش دادن به کسی که می‌داند چیزی نمی‌داند آسان‌تر از آموزش به کسی است که معتقد است می‌داند درحالی‌که واقعاً نمی‌داند.

برخلاف باور عموم، درست و غلط، به‌ندرت مطلق هستند، اغلب نسبی‌اند.

«دانشِ اندک خطرناک است، یا باید آب چشمه را تا قطرهٔ آخر نوشید یا هرگز لب نزد: نوشیدن جرعه‌ای از آن مغز را مست می‌کند، اما نوشیدن زیاد آن ما را دوباره هوشیار می‌کند.» الکساندر پوپ

هرچه کمتر دربارهٔ یک موضوع بدانیم، کمتر می‌توانیم میزان عدم تسلط بر موضوع موردنظر را بسنجیم.

ما موجودات دقیقی نیستیم: مغز ما اغلب ما را فریب می‌دهد و گاهی ما را به سمت اشتباه سوق می‌دهد. اگر مرتکب اشتباه می‌شویم، همچنین به این دلیل است که ما دنیای خود را از طریق تخمین‌ها می‌سازیم. اما تخمین‌ها ذاتاً بد نیستند: آن‌ها در دل استدلال ما، توانایی ما برای پیش‌بینی، و همچنین در دل اکثر واکنش‌های فکری و عملی ما قرار دارند.

در دنیایی که هریک از ما دسترسی سریع و آسان به انبوهی از اطلاعات داریم، این تنبلی ما را در معرض اشتباه قرار می‌دهد. برای اینکه کمتر قربانی شویم، باید پرتلاش و اثرپذیر باشیم و شک و تردید بیشتری داشته باشیم و خواهان بررسی مسائل ازطریق منابع موثق باشیم. [۹۰]

«ما جهان را آنگونه که هست نمی‌بینیم بلکه آنگونه که خودمان هستیم جهان را می‌بینیم.» این حقیقتی مسلم است که امروزه علوم شناختی آن را تأیید می‌کند: جهان هستی دائماً سیگنال‌هایی منعکس می‌کند و ما با انتخاب آنچه می‌خواهیم ببینیم، ابهام آن را کاهش می‌دهیم.

«برای داشتن زندگیِ لوکس آنقدر خوب زندگی می‌کنیم تا جایی‌که خود را با استرس اجتماعی و روانیِ محض بیمار می‌کنیم.» رابرت ساپولسکی

«فریب دادن مردم آسان‌تر از این است که آن‌ها را متقاعد کنید که فریب خورده‌اند.»

تجسم چیزی ـ یعنی دیدن آن چیز بدون حضور آن و بیان واضح چگونگی عملکرد آن ـ برای کشیدن و بازآفرینی آن،

هانری پوانکاره، ریاضی‌دان و فیلسوف فرانسوی، می‌گوید: «شک در همه‌چیز یا هیچ‌چیز، دو راه‌حل آسان است که هر دو ما را از تفکر معاف می‌کند.» آنچه شما را به انجام آن تشویق می‌کنم این است که استدلال انتقادی را در خود پرورش دهید تا تشخیص دهید چه زمانی شک کردن خوب است، و چه زمانی می‌توانید مطمئن باشید.

سوگیری‌های شناختی: انحرافاتی که توسط مغزمان برای تصمیم‌گیری یا قضاوت به روشی آسان‌تر نسبت‌به استدلال تحلیلی (که تمام اطلاعات مربوط‌به موضوع را در نظر می‌گیرد) انجام می‌شود.

ناهماهنگی شناختی: احساس ناخوشایند روانی، زمانی‌که افکار و باورهای متضاد با رفتارهایمان در خود داشته باشیم.

هم‌ایستایی شناختی: حالت تعادل و ثبات روانی‌ای که به‌طور ناخودآگاه به دنبال آن هستیم. افسانه‌سازی: داستان خیالی ساخته‌شده توسط مغزمان برای جبران کمبود حافظه، به‌ویژه در اختلالات عصبی.

«ما جهان را آنگونه که هست نمی‌بینیم بلکه آنگونه که خودمان هستیم جهان را می‌بینیم.»

«توهّم عمق توضیحی» توصیف می‌شود: اغلبْ درکمان از جهان را بیش از آنچه واقعاً قادریم درک کنیم تصور می‌کنیم.

امروزه، مردم می‌خواهند ما باور کنیم که هر کسی قادر به درک سریع تمام مسائل است. در یوتیوب، ویدیوها تأکید دارند که همه‌چیز را دربارهٔ هر موضوع پیچیده‌ای (سیاست، علم، محیط‌زیست...) در چند دقیقه به ما آموزش می‌دهند. وبلاگ‌های «متخصص» دربارهٔ هر موضوع قابل‌تصوری ناگهان هرروز ظاهر می‌شوند و گاهی اوقات با موفقیت زیادی روبه‌رو می‌شوند. اینترنت با دادن صدا و همچنین مخاطب به هر کسی، بهترین پشت‌گرمی برای ظهور کارشناسان دروغین و افراد حقه‌باز واقعی بوده است. به‌گفتهٔ اومبرتو اکو «رسانه‌های اجتماعی به گروه احمق‌ها حق حرف زدن را می‌دهند، درحالی‌که آن‌ها روزگاری فقط بعد از نوشیدن بدون آسیب رساندن به جمعی حق داشتند حرف بزنند، اکنون به اندازهٔ یک برندهٔ جایزهٔ نوبل حق حرف زدن دارند.»

افرادی که از این مشکل رنج می‌برند، سوگیری تعبیر منفی [۲۲] از این موقعیت‌ها دارند، که موجب می‌شود مفاهیم منفی در پشت اعمال و واژه‌ها را (درصورتی‌که لزوماً وجود ندارند) برای خود بزرگ جلوه دهند. آن‌ها به‌ویژه نگاه دیگران را در این راستا تفسیر می‌کنند و درنتیجه به یک قضاوت منفیِ تقریباً سیستماتیک می‌رسند.

افرادی که منبع کنترل بسیار درونی دارند، اغلب از جنبهٔ منفی کمال‌گرا هستند، که این امر موجب می‌شود راحت‌تر در دام تفکر باینری یا تفکر دودویی بیفتند (به فصل ۳ مراجعه کنید). فرد مبتلا به وسواس کنترل اوضاع فکر می‌کند هیچ‌چیز به‌طور مطلق کامل نیست، و کاملاً بی‌ارزش و بی‌مصرف است. [۴۸] او توانایی خود را برای درک تفاوت‌های ظریف که لازمهٔ تشریح جزئیات استدلال انتقادی است از دست می‌دهد و به حالت تصلُّب یا انعطاف‌ناپذیریِ ذهنی می‌رسند. این اغلب با غرور اشتباه گرفته می‌شود، و موجب می‌شود افراد مبتلا به منبع کنترل بیش‌ازحد درونی، برای داشتن روابط اجتماعی سالم و رضایت‌بخش مبارزه کنند.

منبع کنترل درونیِ افراطی می‌تواند مانعی واقعی برای عضویت در اجتماع باشد: وقتی فکر می‌کنید که به‌تنهایی قادر به کنترل همه‌چیز هستید، و در مواجهه با موقعیت اضطراری، از درخواست کمک دریغ می‌کنید، چون همه‌چیز را تحت کنترل می‌دانید. همین‌طور، اگر در طول دوران تحصیل یا در محل کار نیاز به کار گروهی باشد، نمی‌توانید مسئولیتی را به کسی محول کنید، حتی به هم‌گروهی‌های خود اجازه انجام کار نمی‌دهید.

برخلاف باور عموم، درست و غلط، به‌ندرت مطلق هستند، اغلب نسبی‌اند. به همین دلیل، با ارائهٔ موثق‌ترین مدل‌های نظری به شما کمک می‌کنیم تا بهتر با مغزتان آشنا شوید و خودتان را درک کنید.

استرس و اضطراب، آیا یکی هستند؟ استرس و اضطراب بر ما تمایل داریم از واژه‌های استرس و اضطراب به‌جای یکدیگر استفاده کنیم، درحالی‌که این دو اصطلاح به دو پدیدهٔ تقریباً متفاوت اشاره دارند. استرس علت مشخصی دارد و به‌محض از بین رفتنِ علت، فروکش می‌کند. برای مثال، اگر به دلیل امتحان استرس دارید، پس از امتحان آرام می‌شوید. اگرچه، اضطراب نیازی به علت ندارد اما می‌تواند برای مدتی نامحدود ادامه یابد. در برخی موارد، اضطراب حتی دلیل مشخصی برای شروع ندارد. ممکن است ما مضطرب باشیم و واقعاً علت آن را ندانیم.

اگر فردی مبتلا به سرطان باشد، و نسبت به بیماری خود احساس مسئولیت کند و یا برعکس، بر این باور باشد که فقط از روی بدشانسی مبتلا به این بیماری شده است، نسبت به تشخیص و درمان واکنش مشابهی نشان نمی‌دهد. نگرش ما دربارهٔ سلامتی‌مان، نحوهٔ مواجههٔ ما با بیماری را شکل می‌دهد. [۴۲] بیمار با شخصیت منبع کنترل درونی، احتمالاً انرژی بیشتری را در روند بهبودی خود صرف می‌کند و تعهد بیشتری در مصرف دارو دارد، تا آن بیماری که معتقد است هرچه اتفاق می‌افتد «همگی در آسمان‌ها از قبل نوشته شده است». فرد دوم نگرش منفعلانه‌تری به بیماری دارد، یعنی همان نگرش درماندگیِ آموخته‌شده، که به‌طور خلاصه می‌توان گفت: اگر هیچ‌چیز به من بستگی ندارد، مبارزه و تلاش برای عبور از آن چه فایده‌ای دارد؟

چرندیات یا حرف مفت «گفتاری است به‌منظور مجاب کردن بدون توجه به درستی و حقیقت آن». [۶۷] برخلاف دروغ، که دستکاریِ عمدی حقیقت است، چرندیات یا حرف مفت، بر پایهٔ باورهای خودانگیختهٔ نادرست و خامی است که در گفتاری جذاب پنهان است. هدف سود بردن از آن (اغلب از نظر مالی) است.

چالش مبارزه با جهل کمتر از مبارزه با توهّم دانش است. آموزش دادن به کسی که می‌داند چیزی نمی‌داند آسان‌تر از آموزش به کسی است که معتقد است می‌داند درحالی‌که واقعاً نمی‌داند.

ما هیچ کنترل آنی بر افکار اولیهٔ سریع و خودکار خود نداریم، اما می‌توانیم بر اساس فراشناخت‌ها عمل کنیم. هدف کنترلِ فراشناختی بی‌اعتبار دانستن افکار خودکارِ مخرب ما است. ما مجبور نیستیم نسبت به افکار اولیهٔ خود احساس مسئولیت یا مالکیت داشته باشیم: هیچ‌کس حسود و بخیل و کوته‌فکر بودن را انتخاب نمی‌کند. اما می‌توانیم و باید بر اساس فراشناخت‌های خود عمل کنیم. به همین دلیل است که باید یاد بگیریم افکار و احساسات اولیه و خودکار مربوط به یک موقعیت دشوار را بشناسیم، سپس بین فکر اولیه و فراشناخت فاصله ایجاد کنیم.

۱. چه عناصر ملموسی اساس تفکر خودکار شما را تشکیل می‌دهند؟ ۲. آیا این افکار و احساسات بی‌فایده و چرخشی هستند؟ آیا به‌صورت دوره‌ای برمی‌گردند تا شما را در میان یک دور باطل حبس کنند؟ ۳. اگر دوستی چنین فکری را با شما در میان بگذارد، چه چیزی را به او توصیه می‌کنید؟ این پرسش‌گری به‌تدریج شما را قادر می‌سازد تا هر بار که موقعیت‌های اضطراب‌آور برای شما پیش می‌آید، از آن فاصله بگیرید، و در نهایت شما را قادر می‌سازد تا حضور افکار خودکار آسیب‌زا را به حداقل برسانید.

تسلیم فراخوان‌ها برای واکنش هیجانینشوید، مثلاً اگر امروز بگویند که فرانسه تمام مرزهای خود را می‌گشاید و پذیرای تمام آدم‌های مصیبت‌زدهٔ دنیا می‌شود، درحالی‌که میلیون‌ها فرانسوی بیکار هستند یا زیر خط فقر زندگی می‌کنند... هدف از این بحث برانگیختن یک احساس قوی (اغلب ترس یا خشم)، برای ایجاد یک واکنش غریزی است که منجر به تبعیت از ایده‌های خاصی می‌شود که دلایل واقعی در بطن آن‌ها وجود ندارد.