کتاب خلاف زمان

ما با نگاه به گذشته زندگی را درک می‌کنیم و با نگاه به آینده آن را زندگی می‌کنیم. سورن کیرکگور

متضاد امید لزوماً ناامیدی نیست، بلکه حس وارونگی و آشفتگی زمانه‌ای است که ما در آن امید می‌بندیم و امیدوارانه رفتار می‌کنیم... شاید ما نیستیم که باید منتظر آینده باشیم، بلکه گذشته است که چشم به ما دوخته و منتظر ماست.

مهم نیست با ما چه کرده‌اند، مهم این است که با آنچه با ما کرده‌اند چه می‌کنیم.

آینده تنها گذشته‌ای است که می‌توانیم تغییرش دهیم.

همیشه در مواجهه با هر صدایی که ما را به نوستالژی فرامی‌خواند، باید بپرسیم این صدا از حنجرهٔ چه کسی بیرون آمده و گوش کدام مخاطب را نشانه گرفته است، چرا که باز شدن پای نوستالژی به عرصهٔ سیاست گاهی ویرانگر است و هیولا می‌آفریند.

نیچه می‌گوید «چیزی که یادمان می‌ماند همانی است که همواره آزارمان می‌دهد.» جملهٔ نیچه لحن مطمئن و گستاخانهٔ کودکی را دارد که حقیقتی را فاش می‌کند اما این جمله، به رغم زیبایی کم‌نظیرش، شاید همیشه و همه‌جا صادق نباشد. تجربه‌های فراموش‌نشدنیِ بسیاری در زندگی وجود دارند و در هر سرگذشت، خاطراتی تکرارنشدنی از روزهای خوش و لحظه‌های تابناک می‌یابیم؛ صحنه‌هایی که دل‌مان می‌خواهد به آن‌ها بازگردیم، و کاش همیشه جایی برای بازگشت بود. لحظه‌هایی هستند که ما در آن‌ها همانی بوده‌ایم که می‌خواسته‌ایم. چنین لحظه‌هایی را محال است فراموش کنیم.

آنچه هستیم و آنچه می‌شود ـ یا می‌شده ـــ باشیم با آنچه می‌خواهیم بشویم پیوندی تنگاتنگ دارد، با درونی‌ترین ترس‌ها و ناگفتنی‌ترین آرزوهایمان.

حرف ارسطو این است که انسان «زمان‌آگاهیِ» بی‌همتایی دارد. ارسطو، شاگرد افلاطون، با بهره‌گیری از تعبیر «زمان‌آگاهی» (aísthesis chrónou) از مفهوم کمابیش نامشخصی سخن گفته که می‌شود آن را نوعی ادراک، حس یا تخمین دانست. ما زمان را به شیوه‌ای بسیار یگانه درک می‌کنیم چون قوهٔ ادراک‌مان به آن سوی مرزهای لحظهٔ اکنون راه دارد. طبیعتاً ما در زمان حال زندگی می‌کنیم، عشق می‌ورزیم، می‌اندیشیم و احساس می‌کنیم اما لحظهٔ حالِ ما همیشه از گذشته سرچشمه می‌گیرد و به سوی آینده پیش می‌رود. گسترهٔ زمان حال چنان مبهم و نامشخص است که کسی نمی‌تواند بگوید مقطعی که آن را «حال» می‌نامیم دقیقاً چقدر طول می‌کشد. زمان حال یعنی چقدر؟ یک روز؟ یک دقیقه؟ یک ثانیه؟ وقتی کسی به ما توصیه می‌کند دَم را غنیمت بشمریم، می‌بینیم که می‌شود «اکنون» را مدام به لحظه‌های کوتاه‌تر خرد کرد. اکنون، مثل نقطه‌ای روی خط، کش نمی‌آید. بنابراین کسی جایی باید بپرسد مگر می‌شود در لحظه‌ای جز اکنون زندگی کرد.

انسان حیوانی است که گذشته را به شیوه‌ای خاص به یاد می‌آورد و رابطه‌ای یگانه و همواره پیچیده با گذشته‌اش برقرار می‌کند.

هر بازگشت به خانه ناگزیر با نومیدی و سرخوردگی همراه است.

ما هرگز حقیقتاً نخواهیم دانست زمان هم‌پیمان ماست یا بدترین دشمن ما.

می‌گویند وقتی ژنرال‌های روم باستان از نبردی موفقیت‌آمیز به رم برمی‌گشتند و پیروزمندانه در خیابان‌های شهر گشت می‌زدند، برده‌ای مأمور می‌شد پشت سرشان راه برود و گه‌گاه عبارت لاتین Memento, homo (یاد آر تو انسانی) را در گوش‌شان زمزمه کند تا یادشان باشد که فانی‌اند و به پیروزی غره نشوند.

خانه‌ای که کسی به آن برنگشته، که کسی هرگز ترکش نکرده تا به آن برگردد، اصلاً خانه نیست.

هر اسطوره و افسانه، به شیوهٔ خاص خود، اعلان جنگی است به زمان و قدرت نابودگرش.

نام بیماری‌ای که فرانسوی‌زبان‌ها در آغاز آن را «درد وطن» می‌نامیدند رفته‌رفته جا افتاد، به زبان‌های دیگری مثل زبان اسپانیایی راه یافت و جایی در لغت‌نامه‌های ریشه‌شناسانهٔ قرن نوزدهم پیدا کرد. البته کسانی مثل جورج روزِن هم هستند که ریشهٔ نام این بیماری را در زبان اسپانیایی جست‌وجو کرده‌اند. گرچه ابداع عبارت «درد وطن» ـ که بعدتر به «نوستالژی» تبدیل شد ـــ عموماً به فرانسوی‌ها و سوئیسی‌ها منسوب شده، گروهی می‌گویند پیش از آن‌ها، سربازان فلاندری که در دورهٔ جنگ سی‌ساله در سپاه اسپانیا می‌جنگیدند دچار بیماری مشابهی می‌شدند که «بیماری دل» نامیده می‌شد. شواهدی وجود دارد که نشان می‌دهد این بیماری دست‌کم در شش نفر از سربازانی که در سال‌های ۱۶۴۳-۱۶۴۴ به ارتش پیوسته بودند، تشخیص داده شده بود.

عامل تعیین‌کننده اشتیاقِ آتشین و گاه مهارناپذیرِ ما به دانستنِ چیزی است که نمی‌دانیم اما نمی‌توانیم یکسره نادیده‌اش بگیریم. اشتیاق دانستن انگار وسوسه‌ای درون‌زاست که وادارمان می‌کند رخت خود را از ورطهٔ نادانی و جهالت (یا شاید هم دلتنگی و حسرت) بیرون بکشیم.

خوب که نگاه کنیم، می‌بینیم ما فقط می‌توانیم دلتنگ چیزی شویم که نمی‌شناسیم. گویی شناختن چیزها یا نزدیکی به آن‌ها ما را به آنچه می‌دانیم و می‌شناسیم فرومی‌کاهد و پاگیر و اسیر و، در نهایت، مغروقِ دانسته‌هایمان می‌کند.

فراموشی می‌تواند چیزی بیش از سرکوب خاطره یا نقصان حافظه باشد. در بسیاری از موقعیت‌ها، فراموشیْ ضرورتی انطباقی است که بقای ما کمابیش در گرو آن است

به قول سارتر، مهم نیست با ما چه کرده‌اند، مهم این است که با آنچه با ما کرده‌اند چه می‌کنیم.

شنیدن و تفسیر صداهایی که از گذشته‌های دور می‌آیند ما را به دیدنِ چشم‌اندازی در دوردست ـ چیزی شبیه گسترهٔ زمین یا قایقی در افقِ مجازیِ دستگاه‌های بینایی‌سنجی ـــ فرامی‌خواند. بدون نقطهٔ تلاقی، نقطه‌ای دوردست در افق که همهٔ خطوط در آن به هم می‌رسند، چشم‌اندازی در کار نیست. به کمک این نقطه است که ما جایگاه خود را مشخص می‌کنیم و در قاب می‌نشانیم.

نسل‌کشی، جنایت علیه بشریت و جرایم هولناک جنگی مشمول مرور زمان نمی‌شوند چون درد و رنجی که می‌آفرینند، به تعبیر ولادیمیر ژانکلویچِ فیلسوف، نابخشودنی و بنابراین فراموش‌ناشدنی است.

ما به یاد می‌آوریم اما تمام کار حافظه همین نیست. چیزی مهم‌تر از یادآوری هم رخ می‌دهد: ما روزهای خوش را اختراع می‌کنیم

پیوند درد و خاطره عیان و آشکار است، نه فقط به سبب یادآوری مکررِ تجربه‌های دردناکِ گذشته، بلکه بیشتر به سبب نقش ماندگار و حس فقدانی که از روزهای خوشِ رفته در جان ما می‌ماند.

«کهنه‌تر از آینده چیزی نیست و در عین حال، مدرن‌تر یا پست‌مدرن‌تر از دست‌به‌دامانِ گذشته شدن هم چیزی نیست. هیچ‌چیز تمام و کمال تکرار نمی‌شود و باز همه‌چیز زیادی یکسان است.»

فضای بسیاری از مغازه‌ها، کافه‌ها و پارک‌های امروزی و تلاش برای خلق چشم‌اندازهای طبیعت‌گونه در دل شهر نمودِ کم‌فروغ شدنِ شعلهٔ امید یک نسل است. سودای بازگشت به طبیعت، سودای بازگشت به بدویت. بی‌تردید زمانی آرمان‌شهری در کار بوده و ما هنوز هم آینده‌ای را که تصور می‌کرده‌ایم و هرگز از راه نرسیده، به یاد می‌آوریم. روشن است که وعدهٔ داده‌شده تحقق نیافته اما ما می‌توانیم باز هم رؤیایی داشته باشیم، همان‌طور که آن وقت‌ها داشتیم.

در ساده‌ترین حالت، نوستالژی می‌تواند چند معنا داشته باشد: دردی که برمی‌گردد، درد ناشی از بازگشت، یا درد چیزی که باز نخواهد گشت. محتمل‌ترین معنا را از قلم نیندازیم: درد ناشی از زمان و حرکت توقف‌ناپذیرش، درد ناتوانی از بازگشت به گذشته؛ تنها جایی که حقیقتاً درش را به روی ما بسته‌اند.

«متضاد امید لزوماً ناامیدی نیست، بلکه حس وارونگی و آشفتگی زمانه‌ای است که ما در آن امید می‌بندیم و امیدوارانه رفتار می‌کنیم... شاید ما نیستیم که باید منتظر آینده باشیم، بلکه گذشته است که چشم به ما دوخته و منتظر ماست.»

آینده تنها گذشته‌ای است که می‌توانیم تغییرش دهیم

کمتر چیزی به اندازهٔ ترسِ مشترک، وحدت‌آفرین است

خاطرهٔ نوستالژیک می‌تواند احساسات و عواطف ما را برانگیزد، ما را شیفته و دل‌مشغولِ گذشته کند و، به تعبیر کریستوفر لاش، «سانتی‌مانتالیست‌هایی علاج‌ناپذیر»(۳) از ما بسازد.