بریده‌هایی از کتاب سرگذشت فکری شاهرخ مسکوب

«ما برای آنکه در مقابل تجدّد و مدرنیته که جهانی شده بتوانیم ادامهٔ حیات بدهیم، از راه پناه‌بردن به سنّت به نتیجه‌ای نمی‌رسیم. باید ابزارش را بشناسیم و به آن نزدیک شویم، به دست بگیریم و بتوانیم با آن به‌نحوی کنار بیاییم. من آن نحو را نمی‌دانم چیست ولی مسلّماً پناه‌بردن به سنّت نیست، نفی غرب نیست. این غرب یک “غیری”ست که جهان را گرفته. ما با نفی آن نمی‌توانیم خودمان را اثبات کنیم.»

«من مطلقاً دیگر به صداقت به‌عنوان یک ارزش فی‌نفسه اعتقاد ندارم. صداقت با چه میزانی از خرد؟ با چه میزانی از آگاهی... یک آگاهی و بینش تاریخی لازم است.»

مثلاً می‌گوید: «در نوشتهٔ ملیّت و زبان که می‌خواهد یک امر تاریخی اجتماعی را بیان کند، زبان فقط به‌قصد دادن اطلاع به‌کار گرفته شده نه ایجاد یک حقیقت دیگری که بخواهد احتمالاً راهی به آن باز کند.» و این زبان هیچ ربطی ندارد مثلاً به زبانی که در کتاب در کوی دوست پیدا شده: «می‌گویم پیدا شده برای اینکه من زبان را انتخاب نکردم. اساساً مطلب یا فکر است که زبان خودش را پیدا می‌کند و به‌کار می‌گیرد. نویسنده تکلیف زبان را روشن نمی‌کند بلکه زبان است که تکلیف نویسنده را روشن می‌کند. هر فکری زبانِ خودش را دارد. به‌همین مناسبت [اگر] فکرها متفاوت بشوند زبان هم تفاوت می‌کند. به من بعضی‌ها ایراد می‌گیرند که تو سبک مشخصی نداری، که درست است. من سبک خاصی ندارم. به‌دلیل اینکه اختیار زبان دست خودم نیست. موضوع‌های مختلف، زبان‌های مختلف دارند.»

آگاهی به مسئولیت یکی از پایه‌های اخلاق مسکوب بود با اعتقاد به اینکه «از ماست که بر ماست». بیهوده تراژدی‌های یونان را ترجمه نکرده بود و به فردوسی نپرداخته بود. در هر دو حال، حس مسئولیت خیلی مهم است. سرنوشت کور و مسئولیت شخصی را نمی‌شود از هم جدا کرد و همه‌چیزرا به‌حساب حوادث و شرایط گذاشت و از تنبلی و راحت‌طلبی، چه در مورد خود و چه در مورد وقایع اجتماعی و تاریخی، خود را قربانی حوادث و “دیگری” و “دیگران” دانست.

در ادبیات فارسی هم بیشتر داستان سیاوش را در شاهنامه، یک مقداری مثنوی و بعضی کتاب‌های تورات: “ایّوب”، “مزامیر”، “غزل غزل‌ها” و “جامعه...”. اصلاً فکر می‌کردم ایرانی‌بودن گرفتاری‌ها و بدبختی‌های فراوانی دارد. ولی زبان فارسی، ادبیات فارسی همه‌چیز را جبران می‌کند. با خواندن این آثار فکر می‌کردم وقتی بر سر دیگران، آدم‌هایی مثل اُدیپ یا سیاوش، ایّوب یا اسفندیار، یک‌چنین بلاهایی آمده، بر سر ما چیزی نیامده. البته مقایسهٔ بلندپروازانه‌ای‌ست، ولی در ضمن تسلی فوق‌العاده‌ای‌ست.»

مسکوب می‌گوید که در ابتدا «یک تماشاچی تحسین‌کنندهٔ انقلاب» بوده، تا بیست روز بعد از انقلاب و شرکت در تظاهرات زنان در ۸ اسفند: «دیدم که... این انقلاب در چه مسیری افتاده.» در آیندگان دو مقاله می‌نویسد برای اینکه به‌قول خودش «نشان بدهم که موافق نیستم.»

دو کتاب دیگری که با اسم مستعار چاپ و پخش کرده: جهاد و شهادت با اسم مستعار “کسرا احمدی”، و بررسی عقلانی حق، قانون و عدالت در اسلام با اسم مستعار “م. کوهیار”.

کلمه مثل جسم حس می‌شود، مثل تیله... مثل سنگ‌ریزه یا موم است زیر انگشت‌هایم، شبیه کار مجسمه‌ساز است. یعنی کلمه را باید لمس کنم تا ببینم این همان است که معنی را می‌رساند یا نه... یک رابطه بین فکر و زبان و حس و کلام وجود دارد. رابطه‌ای مستقیم است. هم بی‌واسطه و هم متعالی‌ست. حقیقت زبان در آنجایی‌ست که امکان فکرکردن به آدم می‌دهد. تفکّر را می‌انگیزد... در آنجایی‌ست که به آدم امکان تخیّل می‌دهد و فکرهایی آدم می‌کند که احتمالاً توی زندگی عملی بهش دست پیدا نمی‌کند و به واقعیت مربوط نیست. منتهی همان فکرها حقیقت آدم را می‌سازد، سبب می‌شود که آدم از واقعیت فراتربرود.»

ولی برای او تعهّد بُعدهای دیگری داشت.

«سخن پادزهر زمان است که چون باد ما را می‌برد. پس از مرگ، تنها سخن ماند از ما همی یادگار.»