بریده‌هایی از کتاب آخرالزمان ها

مفلوک‌سازی عموم به‌همراه تولید افراطی نخبه، ملغمه‌ای منفجرکننده است. توده‌های به‌فلاکت‌افتاده، نیرویی سرکش به وجود می‌آورند و هم‌زمان گروه هدایت‌کنندهٔ ضدنخبگان، با هدف سوق‌دادن آن نیروی سرکش علیه طبقهٔ حاکم، سازمان‌دهی را انجام می‌دهد.

تحلیل‌های ما چهار عامل ساختاری در راه‌اندازی بی‌ثباتی را نشان داد: مفلوک‌سازی عموم و امکان بالقوهٔ خیزش توده‌ها؛ تولید افراطی نخبه و درنتیجه نزاع بین نخبگان؛ خدشه در سلامت مالی و تضعیف مشروعیت دولت؛ عوامل سیاسی‌جغرافیایی (ژئوپلیتیک). مهم‌ترین عامل راه‌اندازِ بی‌ثباتی، رقابت و نزاع بین نخبگان است که نشانه‌ای مطمئن برای پیش‌بینیِ بحران‌های در آستانهٔ پیدایش محسوب می‌شود.

ساختار مغز انسان‌ها به‌گونه‌ای است که ما در پسِ هر تحول ـ به‌ویژه اگر آن تحول به‌شدت به ما آسیب بزند ـ دنبال یافتنِ «عاملیت» آن هستیم. [۱۳] ما به‌سختی باور می‌کنیم که بسیاری از رخدادهای سرنوشت‌ساز، به‌واسطهٔ مهندسی‌شدن به‌دست طراحان مرموز رخ نداده است؛ بلکه معلول عوامل اجتماعی غیرشخصی بوده است.

همه‌گیری‌های مرگ‌بار همچنین با سلب‌اعتبار از حکومت‌ها، از احساس همکاری می‌کاهد. چنان مصیبت‌های بزرگی در زمان‌های قدیم نشانهٔ روی‌برگرداندن خداوند از حاکم، یا بازپس‌گرفتن حکم الهی از حاکم بود. امروزه ما چنین اتفاقی را مادی‌انگارانه‌تر تفسیر می‌کنیم و حکومت را بابت کژکاری و ناکامی در اقدامات مؤثر برای توقف همه‌گیری مقصر می‌دانیم. نتیجهٔ نهایی در هر دو حالت پیامدهای مشابه مخربی دارد: فروپاشی اعتماد به نهادهای دولتی، قابلیت این نهاد در حفظ آرامش و نظم درونی را تخریب می‌کند.

بی‌فرداهای مدرک‌دار (یا مطابق اصطلاحات کلایوداینامیکز، طبقهٔ سرخوردهٔ شیفتگان نخبگی) خطرناک‌ترین دسته برای ثبات اجتماعی است. تولید افراطی جوانانی که مدارک دانشگاهی عالی دارند، مهم‌ترین عامل در تسهیل آشوب‌های اجتماعی ـ از انقلاب‌های ۱۸۴۸ تا بهار عربی در ۲۰۱۱ ـ بوده است. جالب آنکه در حرفه‌های مختلف میزان گرایش‌های متفاوت به تولید رهبران انقلابی هست. احتمالاً هیچ‌کس شخصی آموزگار را فردی انقلابی در ذهن مجسم نمی‌کند؛ ولی هونگ (رهبر انقلاب تایپینگ که در فصل یکم با او آشنا شدیم)، قبل از اینکه یاغی شود، در روستا آموزگار بود. همچنین مائو.

رقابت شدید برخلاف رقابت‌های ملایم، به گزینش بهترین متقاضیان منجر نمی‌شود؛ یعنی انتخاب مناسب‌ترین‌ها برای هر جایگاه را به دنبال ندارد، بلکه قواعد بازی ـ یعنی هنجارهای اجتماعی و نهادهای حاکم بر چگونگی کارکرد جامعه به‌شیوهٔ مولد ـ را می‌فرساید. رقابت شدید، همکاری را نابود می‌کند و روی شیطانیِ شایسته‌سالاری را پدیدار می‌سازد. رقابت افراطی به تعداد اندکی برنده و خیل بازنده‌ها ختم می‌شود. بعضی از آن شیفتگان سرخوردهٔ نخبگی، به ضدنخبه‌های افراط‌گرا تبدیل می‌شوند و انگیزهٔ تخریب نظم ناعادلانهٔ اجتماعی را پیدا می‌کنند که به‌گمان ایشان، مسئول عاقبت آن‌ها بوده است و با دنبال‌کردن چنین ردّپایی به بنیادستیزی می‌رسیم.

مشخصهٔ اصلی نزاع ایدئولوژیک در جنگ‌های داخلیِ قرن شانزدهم و هفدهم ماهیت دینی‌اش بود (مثلاً هیوگونات‌ها  در برابر کاتولیک‌ها در جنگ ادیانِ فرانسه). شورش‌های بزرگِ خرده‌کشاورزان چینی نیز اغلب مُلهم از جنبش‌های مذهبی از قبیل باورهای تایپینگ (فصل یکم) بود که مؤلفه‌هایی از مسیحیت و مذهب توده‌های چینی را تلفیق کرد. ایدئولوژی‌های افراطی از عصر انقلاب‌ها تا امروز، دست‌کم در اروپا غیردینی بوده است نه دینی.