کتاب راه رشد (جلد دوم)

کودک چند برابر آنچه می‌گوید -درحدّ خود- می‌فهمد؛ ولی چون هنوز بر زبان مادّی مسلط نیست، آنچه از زبانش خارج می‌شود، خیلی کمتر از حدّی است که در حس و شعور و خطوراتش می‌گذرد.

شما اگر می‌خواهید بچه‌تان شخصیت پیدا کند، اول باید خودتان شخصیت پیدا کنید که او شخصیت را از شما ارث ببرد. این شخصیتهای بزرگ عالم، مادرهایشان صاحب شخصیت بودند؛ مادرهایشان سنگین بودند؛ مادرهایشان وزین بودند؛ مادرهایشان ول‌خند نبودند و حرف ول نمی‌زدند؛ اگر این‌طور شد، درست می‌شود. خودِ امام، مادر فوق‌العاده‌ای داشته است. من در زندگی و احوالشان مطالعه کردم و دیدم اینها عموماً مادرهایشان برجستگی‌هایی داشته‌اند که این بچه‌ها برجسته شدند.

بارانی که به کوهستان می‌بارد. پایین کوه را گلزار می‌کند. ایشان می‌گفت: پایین کوه این بچه‌ها هستند، کوه مادر است و تو ابری هستی که باید بر کوه بباری تا این بچه‌ها بزرگ بشوند. خدا رحمت کند آقای مطهری را! خیلی آدم دقیقی است؛ می‌گوید: درست است که زن عاطفی‌تر است، اما این عاطفه را مرد به زن می‌دهد. هر جایی که بیابانِ خشک است، ابر بارندگی نداشته. اگر مرد با زنش خشن و سخت‌گیر و بی‌عاطفه شد، زن با فرزندها خشن خواهد شد؛ چون تغذیهٔ عاطفی را مرد باید انجام بدهد.

شما اگر می‌بینید امیرتان کار اشتباهی می‌کند، چطور او را متوجه می‌کنید؟ با التماس و احترام و خواهش و تمنا. شما اگر بخواهید به رئیس اداره‌تان تذکر بدهید، چطور می‌گویید؟ آقا اگر جسارت نباشد، یک نکته‌ای را می‌خواستم بگویم. این کار ممکن است این عوارض را داشته باشد و او هم می‌پذیرد. او سید توست و دقت می‌کنی که نصیحتت به سید و آقایت، به قدری ملایم باشد که به او بر نخورد. باید خیر بچه را بگویید، شرش را بگویید، راهنمایی‌اش بکنید؛ اما تا هفت سالگی اصلاً نباید به او بر بخورد و حرمتش هتک شود.

بعضی‌ها از همان پنج سالگی به بچه‌شان می‌گویند: روضه بخوان، گریه بکن؛ این درست نیست؛ هنوز وقتش نیست؛ وقتش می‌رسد. یا بابا می‌نشیند و دائم نصیحت روی نصیحت و موعظه روی موعظه؛ خب حدی دارد؛ کم بگو که او با نشاط قبول کند. بعد این بچه مثل بزرگ‌ها می‌نشیند و مثل بزرگ‌ها حرف می‌زند و بابا هم دلش خوش است که بچه‌ام از بچگی انگار یک آدم پنجاه ساله است!

ما در روایات داریم که اگر کسی حاجتی دارد برود سرِ قبر مادر یا پدرش و حمدی و دعایی بخواند و حاجتش را آنجا بطلبد. یعنی خدای تعالی بعد از مردن پدر، قیمومیت او را برای فرزند حفظ می‌کند و شخصیت پدر را خُرد نمی‌کند. به بچه می‌گوید: بعد از این‌که به شصت سال رسیدی، برو از پدرت که چهل سال قبل مرده چیزی را بگیر. می‌دهم دست او و برو از او بگیر. معنایش این است که خدا می‌گوید: من ولی بزرگ‌ترم و امروز اگر پدر را حفظ نکنم، فردا برای خودم وقار نمی‌ماند. او حساب می‌کند. خدا می‌گوید: پدر ذی‌حق تو بود. من اگر منهای او عمل کنم، فردا تو منهای من عمل می‌کنی! اگر امروز من به پدر اهمیت ندهم، فردا تو به من هم اهمیت نمی‌دهی.

هیچ جایزه‌ای برای معلم و مربی، بهتر از این نیست که خدا معلم او و مربی او باشد. شما بپذیرید معلمی بچه‌های اسلام را، تا خدا هم بپذیرد معلمی شما را. اگر خدا معلم انسان شد، خودش استاد است. خودش وارد و آشناست و خوب می‌تواند انسان را از آب و گل دربیاورد.

اگر می‌خواهید بچه‌هایتان را تربیت کنید، جلوی بچه‌هایتان با هم بحث نکنید؛ ولو بچه دوساله باشد؛ ولو بچه یک‌ساله باشد. بچه‌ها از این گفتگوی شما احساس ناامنی می‌کنند. زن و شوهر نباید در جلوی بچه‌ها حتی به هم تذکر بدهند، در جلوی بچه‌ها یکدیگر را نصیحت بکنند. نصیحت در حضور بچه‌ها عیب‌جویی و یکدیگر را زشت کردن است؛ اما همان نصیحت در پنهانی زیبا کردن یکدیگر است.

پدری که اولین رفیق فرزندش نباشد بچه‌اش را باخته است. وقتی با فرزندت بازی کردی با تو صمیمی می‌شود. وقتی با تو صمیمی شد به تو اعتماد می‌کند. وقتی به تو اعتماد کرد، از تو سؤال می‌کند و جواب می‌دهی و راهنمایی‌اش می‌کنی؛ خود به‌خود دنبالت می‌آید، نمی‌خواهد بیاوری‌اش. اگر می‌خواهی همراهت بیاید، نمی‌توانی غل و زنجیر به او ببندی و بکشی. محبت غل و زنجیر است.

امام راحل می‌گفت: «نگویید من. من شیطان است».

سر کلاس‌ها که می‌روید بگویید: «خدایا! به امید این‌که سر کلاس خودت راهم بدهی به این کلاس می‌روم»؛ خدایی که سر کلاسش انبیاء (ع) می‌نشینند. خاتم الانبیاء (ص) و همه انبیاء دیگر (ع)، شاگردان خدا هستند خدایی که دامنه درس او این‌قدر وسیع است که رب‌العالمین است، از او برمی‌آید که تربیت کند.

بسیاری از علمای برجستهٔ ما، شاگردان مادرانشان هستند و مادرانِ فوق‌العاده‌ای دارند. استقرائی هم که بنیاد شهید کرده در خانوادهٔ شهدا، به این نتیجه رسیده که معمولاً مادران شهدا استثنایی‌اند.

انسان تا در مقابل «ظلم» یاغی نشود، در مقابل «عدل» مطیع نمی‌شود.

این فرزند که به شما داده‌اند، امانت خداست. اگر صبر و تحمل کنید و غیظ خودتان را فرو بنشانید، اینها را می‌توانید پیش خدا حساب کنید. یعنی این بندگان خدا قبل از این‌که به مادر و پدرشان تعلق داشته باشند، به خدا تعلق دارند و خدا خود را مالک و صاحب آنها می‌داند و اگر مادر و پدر برای آنها زحمت می‌کشند، خداوند می‌گوید اینها اجیر من هستند، من هم به اینها اجرت می‌دهم. مادر اجیر است، پدر اجیر است. بچه نه ملک مادر است، نه ملک پدر، ملک خداست. مثل این می‌ماند که خدا بگوید بچه مال من است، او را سپردم به دست تو تا بزرگش کنی. شیر به او بدهی، نسبت‌به او صبر کنی، تحمل کنی؛ اینها را پای من حساب کن. من مزد تمام زحمات تو را می‌دهم؛ روزی که هیچ‌کس نمی‌تواند به دیگری مزد بدهد.

به پسرش گفتم ساک لباسی‌ات را بیاور. ساک لباسی‌اش را آورد. گفتم لباس‌هایت را بیاور. لباس‌هایش را آورد. گفتم اینها را مچاله کن بریز توی ساکَت. لباس‌هایش را مچاله کرد و گذاشت در ساک. ساک پر شد، ولی لباس‌ها ماند. گفتم حالا لباس‌ها را دربیاور و صاف کن، هوایش را بگیر. حالا منظم بگذار. همه لباس‌ها را گذاشت نصف ساک هم هنوز جا داشت! برنامه یعنی همین.

وقتی بچه یک عملی انجام داد که در شأن او نبود، شما ناراحت می‌شوید، پس قبول کنید که اگر خود ما هم عملی بکنیم که در شأن ما نباشد، خدا خوشش نمی‌آید.

در حال طواف می‌گفته: خدایا! «صبراً واحتساباً، اللّهم و اَجِرنی فی ذلک»؛ مالم تلف شد و مصیبت به من رسید. خدایا! اجرم بده. امام دستی به پشتش می‌زنند و می‌گویند: آقاجان هیچ اجری برای تو نبود. چون از روی اصولش عمل نکردی.

در دوره پهلوی وقتی می‌خواستند زنان را فاسد کنند، از نهج البلاغه این قسمت را گرفته بودند که بچه‌هایتان را مطابق با زمان تربیت کنید و می‌گفتند: منظور این روایت این است که زمانه ما بی‌حجابی را اقتضا می‌کند و ما هم باید مطابق با وضع روز، بچه‌هایمان را بی‌حجاب بار بیاوریم؛ یا مثلاً گیتار زدن و انواع موسیقی‌ها و رقص‌ها را آموزش می‌دادند و وقتی به آنها می‌گفتی: چرا این کار را می‌کنی، می‌گفتند: خود علی (ع) گفته که بچه‌هایتان را مطابق با وضع زمانه تربیت کنید!

مربی‌ها حوضچهٔ تربیتیِ بچه‌هایشان هستند. اگر مربی کم‌حوصله باشد، متربی او ماهی آکواریومی می‌شود؛ اما اگر می‌خواهد نهنگ تربیت کند، باید سعی کند حوصله داشته باشد؛ یعنی اگر کار خوبی کرد، خیلی ذوق‌زده نشود و خیلی قضیه را در ذهن خودش بزرگ نکند؛ بلکه به او بگوید: ولش کن بابا! بین درخشش تو و انسانیت، خیلی فاصله هست؛ این تازه اولش است؛ تو اگر کار بکنی، از این چیزها بیشتر خواهی دید؛ انسان از این چیزها بزرگ‌تر است؛ هنوز همهٔ قدرت تو بیرون نیامده است. از آن طرف هم اگر خطایی از او دید، خیلی بزرگش نکند و او را مأیوس نکند.

بعد از شهادت امام حسین (ع)، ظاهراً به معاویه‌بن یزید پیشنهاد خلافت کردند و قبول نکرد. گفت: «تا علی بن‌الحسین هست، من سزاوار این کار نیستم؛ حق با آنها است». ناراحت شدند و تحقیق کردند که چرا این‌طور گفت و آبروی ما را برد؟ چرا این فردی که ما گذاشتیم سخنرانی کند، چنین گفت؟ به اینجا رسیدند که معلم مکتب‌دار او، عمر القصوص، یک شیعه بوده و او از همان طفولیت برای معاویه‌بن یزید همه‌چیز را گفته و جریانات را به اطلاعش رسانده است. عمر القصوص را گرفتند. گودالی کندند و زنده زنده او را خاک کردند، که چرا فرزند یزید را این‌طوری تغییر داده‌ای. زنده به‌گور کردن او چه نتیجه‌ای داد؟ قبل از آن‌که عمر القصوص را زنده به‌گور کنند، او بنی‌امیه را زنده به گور کرده بود. قدرت معلم این است که برخلاف جریان محیط می‌تواند شنا کند

سیر و سلوک اصلی انسان در معاشرت و روابطش با زن و بچه‌اش است. مسئله خانه و زن و بچه، جایگاه امتحان عجیبی برای انسان است! بیشتر امتحانی که انسان می‌شود، از این ناحیه است.

اینجا ربوبیت خدا را شناختم که «هر چه تواناتر شدم از من گرفت»؛ این روش تربیتی خداست!

ایمان کنترل کنندهٔ دقیقی است. یعنی اگر تنبیه و اخم هم می‌کند به همان اندازه‌ای که باید تنبیه می‌کند؛ نه زیادتر. پدری که اولین رفیق فرزندش نباشد بچه‌اش را باخته است.

انسان از آب و گل خلق شده، برای همین علاقه‌اش به همان‌هاست. بچه‌ها در گل که بازی می‌کنند و دستشان را توی گل و اینها می‌کنند، پدر و مادر پشت‌دستی می‌زنند، اما هیچ چیزی به اندازه کارکردن با گل و چیزی با آن ساختن، نمی‌تواند بچه را ارضا کند. انسان جوهرش از آب است؛ برای همین به آب علاقه وافری دارد.

پدر وقتی خوش‌اخلاق و با تحمل و با حوصله باشد، بچه باشخصیت می‌شود. حوصلهٔ پدر، حوضی است که بچه در آن رشد می‌کند. بچه، مثل «ماهی» است و «حوصلهٔ پدر» مثل حوض. آن پدری که حوصله‌اش زیاد است، مثل دریاچه است و بچه تا حدّ ماهی‌های دریاچه رشد می‌کند و بزرگ می‌شود. پدری که از این هم باحوصله‌تر است، مثل یک دریاست، بچه مثل ماهی در دریا، به اندازهٔ نهنگ قدرت و جرأت پیدا می‌کند. شما ببینید حسین بن علی (ع) فرزند دریاست، در دریای حوصله پدرش و جدّش رشد کرده است، از این جهت است که یک شخصیت زنده و بزرگ است.

بسیاری از مادرها و پدرها جلوی فرزندان همدیگر را می‌شِکنند. مادر تمام قدرت خودش را خرج می‌کند تا به فرزندش ثابت کند که پدر تو آدم سالمی نیست. پدر هم همینطور. می‌دانی بچه چه نتیجه‌ای می‌گیرد؟ بچه می‌گوید: هر دوشان راست می‌گویند! دعوای درون خانه پیروزی ندارد!

برای او مهم نیست پیش خلق کنف خواهد شد یا نه، به او می‌گویند مرتجع یا نمی‌گویند؛ او می‌خواهد ببیند خدا هم به او می‌گوید مرتجع یا نمی‌گوید؛ وقتی این‌طور شد، حرکاتش از حالت صنعتی درمی‌آید و موضع خودش را پیدا می‌کند. وقتی حالات و رفتار انسان طبیعی شد، تربیت یک «تربیت منسجم» می‌شود.

اصل سومی که علی و فاطمه (ع) در خانه داشتند، «محبت بی‌دریغ» بود. بسیاری از پدرها می‌ترسند بچهٔ خودشان را ببوسند. بسیاری از مادرها فرزندانشان را کم می‌بوسند. این غلط است. فاطمهٔ زهرا (س) بچهٔ خودش را به سینه‌اش می‌فشرد. رسول خدا (ص) در هنگام رحلت، اجازه نداد که این بچه‌ها را از روی سینه‌اش بلند کنند. این روحیه دادن و محبت کردن است که موجب می‌شود هیچ کس نتواند اینها را با هیچ چیز بخرد. محبت کردند تا بچه‌ها قابل «تطمیع» نباشند. نترساندند تا بچه‌ها قابل «تهدید» نباشند. به بچه‌ها شخصیت و حرمت دادند تا «ابهت‌های اجتماعی» و جمعیت‌های انبوه، آنها را نگیرد و دچار واهمه نکند.

«مَنْ شَکا إِلَی مُؤْمِنٍ فَقَدْ شَکا إِلَی اللّه عَزَّ وَ جَلَّ»؛ هر کس درد خود را برای مؤمنی بگوید، درد خود را برای خدا بازگو کرده است. این مقام مؤمن است که خداوند به او نیابت داده که به جای من، درد برادر دینی خودت را گوش کن و این مأموریتی است از جانب من به تو که دردها را بشنوی و برای درمانش تلاش کنی.

گاهی نفس به اسم تربیت کردن یا تعلیم دادن یا سخنرانی کردن یا مثلاً امر به معروف یا نهی از منکر، چنان در انسان طلوع می‌کند و در جلوه‌هایی از نفسانیت ظهور پیدا می‌کند که دیگر قصد، قربت نیست؛ بلکه نفس است که به آن صُوَر تجسم پیدا می‌کند. اگر این‌طور شد، این نوع تربیت هم ضایع‌کننده انسان است و هم دیگران.