کتاب تاریخ بلعمی

در زمان سامانیان، تمدن اسلامی همسایه و رقیب سه تمدن بزرگ دیگر یعنی روم، چین، و هند بود. فاصله فراوان قلمرو سامانی از روم طبعاً مانع ارتباط نزدیک میان این دو سرزمین و مردمان آنها می‌شد، اما دو تمدن دیگر، یعنی چین و هند، درواقع همسایه شرقی سامانیان بودند. بااین‌حال، از مبادله تجاری که بگذریم، به نظر نمی‌رسد که سامانیان از حیث سیاسی و فرهنگی رابطه‌ای با این دو تمدن بزرگ داشته‌اند. حضور رقیبان و همسایگان مسلمان و قدرتمندی چون صفاریان در جنوب، ترکان در شمال و دیلمیان در غربِ قلمرو سامانی و صف‌آرایی در برابر آنها برای سامانیان چنان اهمیتی داشت که آنها را از توجه به سایر همسایگان و تمدن‌های دورتر منصرف می‌کرد. کشمکش فکری و کلامی و گاهی هم منازعه و دشمنی میان فرقه‌ها و نحله‌های اسلامی، مخصوصاً دشمنی اسماعیلیان و عباسیان، نیز به حدی بود که مقدار زیادی از همّوغمّ حکومت‌های مسلمان را به خود مصروف می‌کرد.

کوشش برای درآمیختن دلبستگی‌های قومی و نژادی ایرانیان با آموزه‌های اسلام، از قضا، در ترجمه تاریخ طبری یا همان تاریخ بلعمی کاملا آشکار است. چنان‌که مثلا گیومرت (کیومرث) از احفاد حضرت آدم و نوه شیث بن آدم به‌شمار آمده است

غرض سامانیان از ترویج زبان فارسی این نبود که زبان عربی را محدود یا تضعیف کنند. آنان در پشتیبانی از ادبیات عرب هم بسیار سخاوتمند بودند.

و نخستین پادشاهی که اندر جهان بود از آن پیشدادیان بود، و لیکن چهار بار پادشاهی از دست ایشان برفت و کسی مدتشان نداند.

سرهنگی را بفرستاد، نام او کورش، و بخت‌النصر را از مُلک باز کردو به در خویش خواند و آن مُلک عراق کورش را داد و او را بفرمود که «اسیران بیت‌المقدس را رها کن و بفرمای تا از زمین شام هر جا که ویران است همه را آبادان کنند و ایشان را مَلِکی ده از ملوک بنی‌اسرائیل، آن کس که ایشان خواهند!»

بومسلم بر پای بود. نخستین شمشیر که بزدند به پایش اندر آمد و پایش ببرید. منصور گفت: «دست و پایتان بریده باد! بر سر زنید!» پس شمشیر اندر نهادند و بکشتند. و آن بساط را که افکنده بود آنجا پرخون شد. منصور بفرمود فراشان را تا او را هم‌چنان به میان بساط اندر نَوَشتند و برگرفتند و به گوشه خیمه باز نهادند.

یزدگرد ماهو را گفت: «این سپاه ترکان چیست؟» گفت: «خاقان فرستاده است به یاری تو». گفتا: «کار ساخته کن!». گفت: «فرمان بُردارم». پس چون شب اندر آمد، سپاه را بفرمود تا به درِ کوشک آمدند که چون بامداد بباشد، درِ کوشک بگشایند و ایشان اندر شوند و یزدگرد را بکشند. یزدگرد آگاه شد. کنیزکان را بفرمود تا او را به رسن از دیوار فرو هشتند. پس او برفت به شب اندر و از شهر بیرون رفت پیاده. و چون لَختی بشد نتوانست. بر درِ آسیایی برسید. آسیابان را گفت: «جایی داری که بخسبم که مانده‌ام» آسیابان او را بشناخت. گلیمی اندر آن آسیا بگسترد و یزدگرد بر آن بخفت از ماندگی. چون روز ببود، آسیابان بنگریست. جامه زربفت بر او دید. از طمع آن جامه تبری بر سرش زد و هم اندر خواب او را بکشت، و آن جامه از وی بیرون کرد و او را اندر آب انداخت.

سامانیان مدعی بودند که از نسل بهرام چوبین‌اند. بهرام چوبین از سرداران نامدار ساسانی بود که در سال‌های ۵۹۰ و ۵۹۱ میلادی سر به شورش برداشت. خسرو پرویز او را شکست داد و بهرام گریخت و به خاقان ترک پناهنده شد و «چندی بعد ظاهراً به تحریک خسرو به قتل رسید»