بریده‌هایی از کتاب مرید راستین: تاملاتی درباره‌ی سرشت جنبش‌های توده‌وار

آن که خواستار تغییر بنیانی است (رادیکال) و کسی که هوادار سنت‌ها و روش‌های زندگی گذشتگان است (مرتجع) از زمان حال بیزارند و آن را انحراف و ناهنجاری می‌بینند. هردو آماده‌اند که با بی‌رحمی و بی‌پروایی اکنون را درنوردند، و هردو از ایده‌ی فداکاری استقبال می‌کنند. پس، اختلافشان کجاست؟ عمدتا در نگاه‌شان به انعطاف‌پذیری سرشت انسانی. آدم رادیکال باوری پرشور به کمال‌پذیری نامحدود سرشت انسانی دارد. وی معتقد است که با تغییر محیط انسانی و تکمیل فنون انسان‌سازی، جامعه‌ای کاملاً نو و بی‌سابقه ساخته و پرداخته خواهد شد. انسان مرتجع بر این باور نیست که آدمی امکانات ناشناخته‌ای برای بهبود اوضاع خود دارد. اگر قرار است جامعه‌ی باثبات و سالمی شکل بگیرد، الگوی آن باید مدل امتحان پس داده‌ی گذشته باشد. وی آینده را به‌عنوان بازگشتی به شکوه[ گذشته ]و نه یک نوآوری بی‌سابقه می‌بیند.

جنبش توده‌وارِ در حال اعتلا امید مبرم را تبلیغ می‌کند. مشتاق برانگیختن پیروانش به اقدام است و همین امیدِ قابل‌دسترس و نزدیک است که مردم را به اقدام وامی‌دارد. مسیحیت نوظهور پایان جهان و سلطه‌ی قریب‌الوقوع بهشت آسمانی را موعظه می‌کرد؛ بلشویک‌ها وعده‌ی نان و زمین را می‌دادند؛ ژاکوبن‌ها آزادی و برابری فوری را نوید می‌دادند؛ و هیتلر پایان فوری قرارداد اسارت‌بار ورسای و کار و عمل برای همه را تبلیغ می‌کرد. بعدا، وقتی جنبش به قدرت می‌رسد، تأکید تغییر جهت می‌دهد و بر امید دوردست، رؤیا و خیال نهاده می‌شود. علت این امر آن است که جنبش توده‌وارِ «به‌قدرت‌رسیده» دلمشغول حفظ وضع کنونی است و اطاعت و شکیبایی را فراتر از اقدام خودجوش می‌نشاند و تحسین می‌کند. زمانی که «امید به چیزی داریم که نمی‌بینیمش، با شکیبایی در انتظار آن می‌مانیم.» ۷

ظاهرا بین ناخرسندی از خود و زودباوری پیوندی برقرار است.

نقطه‌ی مقابل یک مذهبی متحجر و متعصب، نه یک خداناباور افراطی، بلکه کلبی‌مسلکی معتدل است که اهمیتی به وجود یا عدم خدا نمی‌دهد. خداناباور (آته‌ایست) آدمی مذهبی است؛ وی به خداناباوری معتقد است که همانا یک مذهب نوین است

اختلاف بین محافظه‌کاران و رادیکال‌ها ظاهرا در نگاه آنان به آینده بروز می‌کند. ترس از آینده موجب می‌شود که در برابر آن موضع بگیریم و به وضع کنونی بچسبیم، در حالی که باور به آینده ما را پذیرای تغییر می‌کند.

تجزیه‌ی یک جامعه‌ی روستایی، قبیله یا کشور به افراد مستقل، روح شورش علیه قدرت حاکم را نابود یا سرکوب نمی‌کند. بلکه تقسیم‌بندی مؤثرْ تنوع گروه‌های منسجم ــ نژادی، مذهبی یا اقتصادی ــ را که با یکدیگر چشم‌وهم‌چشمی دارند و نسبت به هم بدگمانند، ترویج می‌کند.

چگونه می‌توان این حقیقت را توضیح داد که میلیون‌ها اروپایی پذیرفتند که به اردوگاه‌های مرگ و اتاق‌های گاز برده شوند در حالی که بی‌هیچ تردیدی می‌دانستند که به سوی مرگ می‌روند؟ این قدرت دهشتناک هیتلر را نباید نادیده گرفت که می‌دانست چگونه دشمنانش (دست‌کم در اروپای قاره‌ای) را از امید تهی سازد

«مذاهب پرشور و شوق غالباً همّ و غم خود را به ابراز نفرت، نابودی، یا در بهترین حالت ترحم نسبت به چیزی منحصر می‌کنند که اصلاً به آنها تعلق ندارد.

باید پیش از پدید آمدن جنبش و رهبری، اشتیاقی برای پیروی و فرمانبری، و نیز نارضایتی شدید از وضع موجود و شکل‌گرفته باشد.

وحدت جمعی نتیجه‌ی عشق برادرانه‌ی مریدان به یکدیگر نیست. وفاداری مرید راستین به یک کل ــ کلیسا، حزب، ملت ــ و نه به یک همتای خود است. وفاداری حقیقی بین افراد فقط در یک جامعه‌ی رها و نسبتا آزاد میسر است. همان‌طور که ابراهیم آماده بود تنها پسرش را قربانی کند تا وفاداری خود را به یهوه (خدای یهود) ثابت کند، نازی‌ها و کمونیست‌های افراطی نیز باید آماده می‌بودند که بستگان و دوستان خود را قربانی کنند تا سرسپردگی کامل به آرمان مقدس‌شان را نشان دهند

باور به آرمانی مقدس تا اندازه‌ی زیادی یک جایگزین برای خودباوریِ از دست رفته‌مان است.

مردمی که زندگی کامل و ارزشمندی دارند آماده‌ی مردن برای منافع خود یا کشورشان یا یک آرمان مقدس نیستند. ۹ اشتیاق به داشتن، و نه داشتن، مادر بی‌پروایی و از خود گذشتگی است.

«مذاهب پرشور و شوق غالباً همّ و غم خود را به ابراز نفرت، نابودی، یا در بهترین حالت ترحم نسبت به چیزی منحصر می‌کنند که اصلاً به آنها تعلق ندارد.

تأثیرگذاری تعالیم نه از معنای آن، که از قطعیت آن سرچشمه می‌گیرد. هیچ یک از تعالیم، هرچند عمیق و متعالی، مؤثر نخواهد بود مگر این‌که در حکم تجسم یک چیز، آن‌هم فقط حقیقت، بروز کند. باید فقط یک واژه باشد که همه‌چیز از آن ناشی شوند و همه از آن سخن بگویند. ۱۵ پوچ‌گرایی‌های مبتذل، یاوه‌های بی‌سروته و حقایق متعالی به‌طور یکسان در مهیا کردن مردم برای ایثار مؤثرند، به‌شرطی که به‌عنوان حقیقت یگانه و ابدی پذیرفته شوند. بنابراین، آشکار است که تعالیم برای تأثیرگذاری نباید درک شوند، بلکه باید باور شوند. ما فقط درباره‌ی چیزهایی می‌توانیم به یقین قطعی برسیم که درکشان نمی‌کنیم. تعالیمی که درک شوند از قوّت می‌افتند.

باور به آرمانی مقدس تا اندازه‌ی زیادی یک جایگزین برای خودباوریِ از دست رفته‌مان است. ۹

هرچه شخص در ادعای برتری خودش کمتر موجه باشد، آمادگی بیشتری دارد تا همه‌ی برتری‌ها را به ملت، مذهب، نژاد یا آرمان مقدس خود نسبت دهد. ۱۰

این اعتقاد راسخ که نسبت به دیگران وظیفه‌ی مقدسی بر دوش داریم، اغلب راهی برای چنگ‌انداختن به تخته‌پاره‌ای شناور است، در حالی که داریم غرق می‌شویم. آنچه دراز کردن دستِ یاری به نظر می‌آید، غالبا در حکم چسبیدن به زندگی گرانمایه است. وظایف مقدسمان را که کنار بگذاریم، زندگی مذبوحانه و بی‌معنا می‌شود. تردیدی نیست که با نشاندن زندگی نوع‌دوستانه به جای حیات خودمحور، اعتماد به نفس فراوانی به دست می‌آوریم. احساس بیهودگی (خودبینی و نخوت) نزد اشخاص نوع‌دوست (فداکار) ، حتی آنان که فروتنی فوق‌العاده‌ای نشان می‌دهند، بی‌حد و مرز است.

غالبا مسئله‌ی متوقف کردن هر جنبش توده‌وار، با قرار دادن جنبش دیگری به‌جای آن حل می‌شود. یک انقلاب اجتماعی را می‌توان با راه‌انداختن و ارتقای جنبشی مذهبی یا ملی متوقف کرد. از این رو، در کشورهایی که آیین کاتولیک روح جنبش‌های توده‌وار آنها را دوباره تسخیر کرده، واکنشی به گسترش کمونیسم نیز بوده است. در ژاپن، محور همه‌ی جنبش‌های معترض اجتماعی را ملی‌گرایی تشکیل می‌داد. در جنوب آمریکا، جنبش همبستگی نژادی در حکم عامل بازدارنده‌ی آشوب‌های اجتماعی عمل می‌کرد. شرایط مشابهی را می‌توان در میان فرانسه‌تبارهای کانادا و بوئرها در آفریقای جنوبی مشاهده کرد.

معمولاً کسانی که به‌تازگی تهیدست شده‌اند، «نوتهیدستان» ، از خشم نومیدی بر خود می‌لرزند. خاطره‌ی چیزهای خوب خون را در رگ آنان به جوش می‌آورد. ایشان محرومان و نادارهایی‌اند که به هر جنبش توده‌وار سرکش و رو به اعتلایی پاسخ موافق می‌دهند. همین نوتهیدستان بودند که توفیق انقلاب پاکدینان (پیوریتن‌ها) را در انگلستان قرن هفدهم تضمین کردند.

توکویل در پژوهش‌هایش پیرامون وضعیت جامعه در فرانسه‌ی پیش از انقلاب از این کشف یکه خورد که: «سطح رفاه عمومی در فرانسه در هیچ دوره‌ای همچون دوره‌ی ۲۰ ساله‌ی منتهی به انقلاب ۱۷۸۹، چنان شتابان ارتقا نیافته بود.» ۴ وی قهرا به این نتیجه رسید که «هرچه زندگی فرانسویان بهتر می‌شد آن را تحمل‌ناپذیرتر می‌یافتند.»