کتاب تاریخ اجتماعی زنان در عصر قاجار

به دلیل نظام چندزنی ، حفظ محبت شوهر با سرمایهٔ جوانی و زیبایی زن، دشوار و ناپایدار بود و زنان به حمایت مالی و عاطفی فرزندان پسر خود وابسته بودند. انگاره‌های فرهنگی، فداکاری زن در مقام مادر را با سرسپردگی فرزند پسر پاداش می‌داد. قابل انتظار بود که پیرزن بیوه یا خسته از هووهای جوان‌تر به خانهٔ پسر بزرگش برود و با خانوادهٔ او زندگی کند. ادبیات فولکلور پر از داستان‌های نزاع مادرشوهر و عروس بر سر کنترل مرد است. هر گاه فرزند پسر وظیفهٔ اخلاقی و اجتماعی خود را فراموش می‌کرد و مادر خود را می‌آزرد، با باج‌گیری عاطفی و تهدید «آه مادر» روبرو می‌شد.

باشد. بهترین شکل ازدواج، ازدواج دخترعمو و پسرعمو بود؛ یعنی فرزندان دو برادر که ارث مساوی داشتند، با هم ازدواج کنند تا اموال و میراث خانواده، از این محدوده خارج نشود. حتی وقتی پسرعمویی در گزینه‌های ازدواج وجود نداشت، بقیۀ خویشاوندان ارجحیت داشتند.

در دورهٔ فتحعلی شاه ، شیوهٔ تصویر کردن شاه، مثل طراحی پوشاک و جلوهٔ ظاهری او با سلیقهٔ زنان شبستان شکل گرفته است. عناصری تجمل‌آمیز و زنانه مانند مرواریددوزی بر جامه و داشتن مچ‌بند و ساق‌بند مرصع که در پرتره‌های بازمانده از فتحعلی شاه به جا مانده، نشان از طراحی هنری زنان شبستان دارد. همچنین کمربند مردانهٔ پیشین که در نقاشی‌ها بر کمر نادر شاه و آقامحمدخان دیده می‌شد که به شالی پارچه‌ای شبیه بود، در تابلوهای نقاشی فتحعلی شاه با کمربندی باریک و مرصع جایگزین می‌شود که در میانه‌اش گل جواهرنشان درشتی دارد و دقیقاً مشابهش بر کمر زنان شبستان هم دیده می‌شود.

ای کسانی که روزنامهٔ مرا مطالعه می‌نمایید، اگر در عصر شما ایران، وطن عزیز مرا و خودتان، دیدید به دانش و علم نورانی و مشعشع شده و قدم در راه و خاک آزادی گذاشتید یا در سایهٔ علم و تمدن زندگانی نمودید، از من بیچاره که یگانه آرزویم تمدن ایران است یادی بنمایید. آیا زمانی که من در قعر گور خوابیده‌ام، شما ای ایرانی‌های بدبخت آزادید؟ با کمال سرفرازی قدم‌های شمرده شمرده می‌زنید؟ در این عصر که ما هستیم در تبعیت هیچ قانونی نیست. اسماً مسلمان می‌باشیم، ولی رسماً خیر تا بعدها چه می‌شود.

توجه به ترقی و پیشرفت ژاپن در میان روشنفکران عصر قاجار همیشه از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بود. از این رو در جای‌جای طرح مفاهیم مدرن در کنار توجه به جوامع غربی، ژاپن یکی از معیارهای سنجش جامعهٔ ایرانی بود.

همچنین تنها راه رهایی برای زنان در علم‌آموزی و حضور فعال آن‌ها در اجتماع معرفی شده است. زبان زنان را نخستین جریدهٔ زن‌نگار آن دوره باید دانست که علاوه بر تأثیرگذاری محتوایی‌اش بر جراید پس از خود، در قالب خرده‌گفتمان رادیکال، به ستیز با بسیاری از ساختارهای اجتماعی و سیاسی مرتبط با زنان در دورهٔ قاجار پرداخته است. برای نمونه در این جریده به وضوح از مباحث سیاسی و نقد قانون و نظامنامهٔ انتخاباتی مجلس شورای ملی به دلیل محرومیت زنان از کاندیدا شدن و حق رأی سخن به میان می‌آمد، ضمن نقد نابرابری‌های اجتماعی، از جامعه دعوت می‌شد تا از برابری زن و مرد حمایت کنند و برای نخستین بار در قالبی غرب‌گرا و متجددانه به نکوهش حجاب سنتی پرداخت.

روزنامهٔ نامهٔ بانوان را می‌توان نخستین روزنامهٔ زن‌نگاری دانست که در کنار الگوهای مقایسه‌ای اروپایی، به الگوهای آسیایی مانند مقایسهٔ وضعیت زنان ایرانی با زنان سوری، مصری و هندی نیز توجهی خاص داشته است؛

در واقع اسامی مدارس دخترانه که دارای تم ایدئولوژیک مذهبی عرفی (مانند عصمتیه، عفتیه، حرمتیه) بودند، در دورهٔ مشروطه کارکردی دوگانه داشتند: نخست برقراری ارتباط با تفکر سنتی مذهبی و استناد به مواضع پدرسالارانۀ رایج؛ دوم استفاده از این مواضع برای بسط فرصت‌های زنان در حوزهٔ عمومی.

در واقع سرنوشتی که پس از طلاق در انتظار زن بود او را از طلاق بر حذر می‌داشت. زیرا پس از جدایی، نه امکان یافتن شغلی برایش میسر بود و نه قانونی از او حمایت می‌کرد و او برای تأمین معاش خود، به خانواده‌اش نیازمند بود یا ناچار بود در اولین فرصت دوباره ازدواج کند.

بربریان عقیده دارد: «قیاس‌هایی که میان زنان اقلیت‌های مختلف و همین‌طور بین زنان یک گروه اقلیت با زنان مسلمان انجام شده است، نشان می‌دهد که رسوم و سنت‌ها به اندازهٔ عوامل اقتصادی و سیاسی اهمیت دارند و در مواقعی حتی بیش از مذهب به عنوان یک عامل تعیین‌کننده شناخته می‌شوند.»

یکی از مهم‌ترین مفاهیم روان‌شناختی_ جامعه‌شناختی که از روزگار کهن تا امروز در ایران از حرمت و اهمیتی ویژه برخوردار بوده، مفهوم «من» است. در جامعه‌ای مانند ایران که مفهوم «من» به ویژه در نظام حقوقی و دینی اخلاق‌محور و انسانمدارِ آن به صورت عضوی تمایزیافته و مستقل تعریف شده باشد، فضایی خصوصی را برای خود طلب می‌کند و برمی‌سازد.