کتاب روزی روزگاری سازمانی

سازمان‌ها را مردمان می‌سازند و مردمِ سازندهٔ سازمان، همچون شاعران یا هنرمندان، انسان‌اند. رویکردهای تازهٔ جهانی که به‌خوبی در مقاله‌های این کتاب بازتاب یافته‌اند، موفقیت کسب‌وکار را در گروی توجه به عامل انسانی می‌دانند.

تغییر و تحول خبر تازه‌ای نیست. سازمان‌ها پیوسته دگرگون شده‌اند تا خود را با تحولات بازار، تازه‌های دنیای فناوری، تغییر رفتار مشتریان و انتظارات تغییریافتهٔ نیروی کار وفق بدهند. با این حال، به نظر می‌رسد هم سرعت تحولات بیشتر شده و هم خودِ قصهٔ این‌که چرا به تحول نیاز داریم در حال تغییر است.

در دل این رویکرد روایی این باور نهفته است که انسان‌ها در قالب قصه فکر، رفتار و احساس می‌کنند و بنابراین، تغییر سازمانی را می‌شود تغییر و تحولِ قصه‌هایی پنداشت که درون و دربارهٔ سازمان روایت می‌شوند؛ قصه‌هایی دربارهٔ هدف سازمان، روند توسعه، گذشته و شیوهٔ کاری آن.

از نظر یووال هراری توانایی نوع بشر در به‌کارگیری «زبان خیال» برای چیزهایی که ماهیت ملموسِ مادی ندارند (مانند نظام سرمایه‌داری، ادیان و همچنین سازمان‌ها) علت اصلی توانایی انسان‌ها برای همکاری در گروه‌های بزرگ‌تر است. تا زمانی که تودهٔ قابل توجهی از مردم به پنداره‌ای خیالی باور داشته باشند و تا زمانی که باورهایشان را با کمک قصهٔ تجربه‌هایشان به اشتراک بگذارند، آن پنداره باقی خواهد ماند.

جدی گرفتن پندارهٔ سازمان قصه‌گو بازتعریف مفهوم تحول سازمانی را ضروری می‌کند. در این صورت، تمرکز ما نه بر ساختارها و فرایندها، بلکه بر گفت‌وگوهای مستمری است که در آن‌ها گذشته، حال و آیندهٔ سازمان در قالب قصه بیان می‌شود. به این ترتیب، قصه‌ها دقیقاً مسئلهٔ اصلی تحول سازمانی می‌شوند. در نتیجه، استراتژی‌های تحول سازمانی نیز توجه‌شان را به این معطوف می‌کنند که چه نوع گفت‌وگوهایی در سازمان در جریان است و چه نوع قصه‌هایی گفته می‌شود.

نقش عاملان تغییر این نیست که معنا بسازند و سپس آن را به دیگران انتقال بدهند؛ این است که کاری کنند تا همهٔ کسانی که در یک حوزه یا سیستم مشغول کارند با هم معنایی بسازند. فهمی متفاوت از سازمان یا نقش فرد زمانی ممکن می‌شود که پویشی گفت‌وگومحور و مبتنی بر خلاقیت جمعی با حضور همهٔ دست‌اندرکاران مرتبط شکل بگیرد.

ما جالب است که وقتی قصهٔ موفقیت کسب‌وکارها را می‌شنویم، معمولاً مانند داستان‌هایی خیالی که از خواندن و تماشایشان لذت می‌بریم، بیان نمی‌شوند، با آن‌که در واقعیت به احتمال بسیار زیاد مسیر مشابهی را طی کرده‌اند. این قصه‌ها دقیقاً همان چیزی را کم دارند که قصه را جالب می‌کند: تقلا.