کتاب ده باور بی اساس علم مدرن

در غرب اروپا و آمریکای شمالی، افراد زیادی با استثمار طبیعت ثروتمند می‌شوند تا بتوانند خانه‌ای در روستا بخرند و «از همه‌چیز دور شوند».

تمام ماتریالیست‌ها، اعم از کسانی که این ایمان به ترقی انسان را دارند و آن‌هایی که چنین ایمانی ندارند، چنین می‌پندارند که علم سرانجام صحت باورهایشان را اثبات خواهد کرد. اما این نیز مقوله‌ای است ایمانی.

از ابتدای قرن بیست‌ویکم، آشکار شده که انواع شناخته‌شدهٔ ماده و انرژی تنها حدود ۴ درصد از جهان را تشکیل می‌دهند. مابقی آن از «مادهٔ تاریک» و «انرژی تاریک» تشکیل شده است. ماهیت ۹۶ درصد از واقعیت فیزیکی عملاً مبهم است (بنگرید به فصل ۲).

اکثر کیهان‌شناسان برجسته، برای اجتناب از باور به یک خدای خالق در هیئتی جدید، این باور را ترجیح می‌دهند که دنیای ما یکی از بی‌شمار (و شاید بی‌نهایت) جهان‌های موازی است که، چنانچه نظریهٔ ام هم نشان می‌دهد، هریک دارای قوانین و ثابت‌های متفاوتی هستند. ما صرفاً در یکی از آن جهان‌ها به وجود آمده‌ایم، جهانی که شرایط مناسب برای وجودمان در آن وجود داشته است. اما نظریهٔ چندجهانی اوج تخطی از اصل «تیغ اُکام» است. تیغ اُکام اصلی فلسفی است مبنی بر اینکه «موجودات را نباید بیشتر از ضرورت تکثر بخشید». به بیان دیگر، باید مفروضاتمان تا حد ممکن کم باشد.

دانشمندان نیز، مانند بسیاری افراد دیگر، شواهدی را که با باورهایشان هم‌خوانی دارند راحت‌تر از شواهد مخالف می‌پذیرند

تقدیم مترجم پیش‌نویس ترجمهٔ کتاب حاضر در شرایط کم‌وبیش قرون‌وسطایی انجام شد، با کاغذ، قلم و نوری اندک. این اثر را تقدیم می‌کنم اول به پدر بزرگوارم که زحمت تایپ متن بر دوش او افتاد و دوم به تمام کسانی که، حین پست‌های نگهبانی‌ام در دوران خدمت سربازی، با کنارگذاشتن تفنگ و قلم‌به‌دست‌گرفتن، جانشان را به خطر انداختم.

در سرتاسر دنیا، دانشمندان می‌دانند که رهنامه‌های ماتریالیسم درواقع قواعد بازی در ساعات کاری هستند. کمتر دانشمند حرفه‌ای آن‌ها را -دست‌کم قبل از بازنشستگی یا دریافت جایزهٔ نوبل- علناً به چالش می‌کشد. و اکثر افراد تحصیل‌کرده هم در دفاع از شأن علم حاضرند، صرف‌نظر از نظرات شخصی‌شان، در انظار با کیش مرسوم علم همراه شوند.

مشکلی فراگیر در پژوهش‌های علمی وجود دارد. نتایجی که طبق انتظارات باشند به‌راحتی موردپذیرش قرار می‌گیرند، اما نتایج دیگر را مشکل‌دار به شمار می‌آورند و رد می‌کنند.

پژوهش‌های آماری نشان داده افرادی که مرتباً در عبادات دسته‌جمعی شرکت می‌کنند معمولاً نسبت به افرادی که چنین نیستند عمر طولانی‌تری دارند، سالم‌ترند و کمتر در معرض افسردگی‌اند

جامعه‌شناسانِ علم بینش‌های او را چندین گام جلوتر برده‌اند. آن‌ها جنبهٔ عملی و بالفعل علم را مورد مطالعه قرار داده و بررسی می‌کنند که دانشمندان چگونه شبکه‌های حمایت می‌سازند، از منابع و نتایج برای افزایش قدرت و نفوذ خود استفاده می‌کنند و برای دریافت بودجه، شأن اجتماعی و شهرت با یکدیگر رقابت می‌کنند.

گفت‌وگو تبادل ایده‌ها و نظرات است، یعنی نوعی کاوش مشترک. لزومی ندارد یک طرف برنده باشد.

شکست‌های پی‌درپی در یافتن ردهای حافظه به‌خوبی با انگارهٔ حافظه به‌عنوان یک پدیدهٔ رزونانسی هم‌خوانی دارد، پدیده‌ای که، در آن، الگوهای فعالیتی مشابهی در گذشته بر فعالیت‌های کنونی ذهن و مغز تأثیر می‌گذارند. حافظهٔ فردی و جمعی هر دو مبتنی بر رزونانس هستند، اما خودرزونانسی از گذشتهٔ خودِ فرد دقیق‌تر و، درنتیجه، مؤثرتر است.

این اثر را تقدیم می‌کنم اول به پدر بزرگوارم که زحمت تایپ متن بر دوش او افتاد و دوم به تمام کسانی که، حین پست‌های نگهبانی‌ام در دوران خدمت سربازی، با کنارگذاشتن تفنگ و قلم‌به‌دست‌گرفتن، جانشان را به خطر انداختم.

دانشمندان هم البته که انسان‌اند و در معرض معایب شخصیتی، سیاست، فشار همتایان، مُد و نیاز به بودجه قرار دارند.

در سرتاسر دنیا، دانشمندان می‌دانند که رهنامه‌های ماتریالیسم درواقع قواعد بازی در ساعات کاری هستند. کمتر دانشمند حرفه‌ای آن‌ها را -دست‌کم قبل از بازنشستگی یا دریافت جایزهٔ نوبل- علناً به چالش می‌کشد. و اکثر افراد تحصیل‌کرده هم در دفاع از شأن علم حاضرند، صرف‌نظر از نظرات شخصی‌شان، در انظار با کیش مرسوم علم همراه شوند.

خداناباوری منسجم، عاری از هرگونه ایمان اومانیستی، تصویری تیره را ترسیم می‌کند که جایی برای امید در آن نیست، تصویری که نمونهٔ صریح آن را در اندیشهٔ برتراند راسل دیدیم. اما اومانیسم سکولار در فرهنگ یهودی‌مسیحی ظهور کرد و باور به اهمیت زندگی انسان و نیز ایمان به رستگاری در آینده را از مسیحیت به ارث برد. اومانیسم سکولار از بسیاری جهات نوعی ارتداد مسیحی است که در آن انسان جای خدا را گرفته است. اومانیسم سکولار به خداناباوری رنگ‌ولعاب مقبولیت می‌دهد، زیرا دور آن را، نه با مسلمات اثبات‌پذیر، بلکه با ایمان دلگرم‌کننده به پیشرفت و ترقی پُر می‌کند. انسان‌ها، به‌جای رستگاری به‌دست خدا، خودشان رستگاری نوع انسان را از طریق علم، خرد و اصلاحات اجتماعی به ارمغان می‌آورند.

پرسش از باورهای جاافتاده نه‌تنها علم‌ستیزی نیست بلکه نقشی محوری در علم دارد. در قلب خلاقانهٔ علم، روحیهٔ تحقیق آزاداندیشانه است. علم در حالت ایدئال یک فرایند است، نه یک موضع یا نظام باوری. علم نوآورانه زمانی صورت می‌پذیرد که دانشمندان بتوانند آزادانه سؤالات جدید بپرسند و نظریات جدید عرضه کنند.

اومانیسم سکولار از بسیاری جهات نوعی ارتداد مسیحی است که در آن انسان جای خدا را گرفته است.

اومانیسم سکولار به خداناباوری رنگ‌ولعاب مقبولیت می‌دهد، زیرا دور آن را، نه با مسلمات اثبات‌پذیر، بلکه با ایمان دلگرم‌کننده به پیشرفت و ترقی پُر می‌کند.

تفکر علمی حتی در ماتریالیستی‌ترین حالاتش هیچ‌گاه از الهگان به دور نبوده است.

اکثر ما -حداقل در تعطیلات آخر هفته- حس می‌کنیم واقعاً زنده‌ایم و در دنیایی ذی‌روح هستیم. اما پایبندی به جهان‌بینی مکانیستی باعث می‌شود، در ساعات کاری، تفکر مکانیستی حکم‌فرما شود.

آنچه بیش از هر چیز باعث جذابیت فلسفهٔ اتمیسم یا ماتریالیسم در یونان و روم پیشامسیحیمی‌شد، شکاکیت آن دربارهٔ بارگاه خدایان و الهگان بود

شکاکیت بخشی اساسی از علم است، اما می‌تواند به‌راحتی به سلاحی برای حمله به مخالفان نیز تبدیل شود.

نظریهٔ مکانیستی بر استعارهٔ ماشین استوار است. اما این جز یک استعاره نیست.

شرکت‌های تخصصی «دفاع‌ازمحصول» ادبیات علمی را بسیار تحریف کرده‌اند و، با ایجاد تردیدهای علمی و برجسته‌کردن آن‌ها، می‌توانند تصمیمات و سیاست‌های کلی را، به‌نفع آلوده‌کنندگان و تولیدکنندگان محصولات خطرناک، تغییر دهند. درواقع دلیل علمی هرگونه مقررات پیشنهادی سلامت عمومی و محیط‌زیست تقریباً همیشه با چالش روبه‌رو می‌شود، صرف‌نظر از اینکه شواهد تا چه حد قوی باشد.

- اکثر دانشمندان صرفاً بخش اندکی از نتایجشان را منتشر می‌کنند. به‌نظرتان آیا ممکن است این امر تعصبات مهمی را در ادبیات علمی وارد کند؟

در اکثر رشته‌های علمی، پژوهشگران صرفاً درصد کمی از داده‌هایشان را منتشر می‌کند که این امرْ بستر را برای ارائهٔ گزینشیِ نتایج فراهم کرده و مجلات علمی نیز، با عدم تمایل به انتشار یافته‌های منفی، منبع دیگری را برای غرض وارد کار می‌کنند.

علم اینک جهانی شده است. علم مکانیستی و ایدئولوژی ماتریالیسم در اروپا پرورش یافت و متأثر از نزاع‌های مذهبی بود که از قرن هفدهم به بعد اروپایی‌ها را درگیر خود کرده بود. اما این دغدغه‌ها برای فرهنگ‌ها و سنت‌های بسیاری دیگر از نقاط دنیا بیگانه هستند.

آنچه با آن مخالفم معافیت دانشمندان و جهان‌بینی ماتریالیستی از تفکر انتقادی و بررسی شکاکانه است.