بریده‌هایی از کتاب آنچه هر معلمی باید بداند

معلمی، یکی از دشوارترین و پُر مسئولیت‌ترین کارهایی است که آدمی ابداع کرده است.

درس معلم‌گر بود زمزمه محبّتی جمعه به‌مکتب آورد طفل گریز پای را

گفتیم که انگیزه بیرونی، از منابع بیرونی حاصل می‌شود. مثل یک آبنبات، برچسب صدآفرین، پول یا حتی یک نوازش ساده. هدف این نیست که نظر شما را نسبت به‌انگیزش بیرونی منفی کنیم. همه ما برای پاداش و دستمزد کار می‌کنیم. اما اگر پول یا پاداش به‌عامل نخست ایجاد انگیزه در دانش‌آموز تبدیل شود، مشکل‌آفرین می‌شود. اگر بتوانیم میان پاداش و تجلیل تفاوت قایل شویم و به‌جای پاداش از تجلیل بیشتر استفاده کنیم، مشکل کاربرد انگیزش بیرونی برطرف می‌شود. حالا ببینیم این دو چه تفاوت‌هایی با هم دارند.

گفتیم که انگیزه بیرونی، از منابع بیرونی حاصل می‌شود. مثل یک آبنبات، برچسب صدآفرین، پول یا حتی یک نوازش ساده. هدف این نیست که نظر شما را نسبت به‌انگیزش بیرونی منفی کنیم. همه ما برای پاداش و دستمزد کار می‌کنیم. اما اگر پول یا پاداش به‌عامل نخست ایجاد انگیزه در دانش‌آموز تبدیل شود، مشکل‌آفرین می‌شود. اگر بتوانیم میان پاداش و تجلیل تفاوت قایل شویم و به‌جای پاداش از تجلیل بیشتر استفاده کنیم، مشکل کاربرد انگیزش بیرونی برطرف می‌شود. حالا ببینیم این دو چه تفاوت‌هایی با هم دارند. پاداش‌ها قابل پیش‌بینی‌اند، چون شرط انجام کار هستند: «انجام بده، پیتزا برایت بگیرم. شاگرد اول شو تا برایت کامپیوتر بخرم» . اما اگر پاداش‌ها قابل پیش‌بینی نبود و مورد انتظار دانش‌آموز نباشد، به‌آن تجلیل می‌گویند.

معلم خوب کسی نیست که جواب همه پرسش‌ها را بداند بلکه معلمی است که بیشترین پرسش را در ذهن بچه‌ها ایجاد کند. این دقیقا همان روشی است که امام صادق (ع) نیز در پاسخ به پرسش‌ها به کار می‌بردند. یعنی پاسخ به پرسش‌ها با پرسیدن سؤالات جدید و ایجاد انگیزه و شور و هیجان در پاسخ به مجهولات.

درس معلم‌گر بود زمزمه محبّتی جمعه به‌مکتب آورد طفل گریز پای را

بازیکن بسکتبالی که هرگز یک پرتاب آزاد را در ذهن مجسم نکرده باشد، این کار برایش در واقعیت هم کار دشواری خواهد بود.

انگیزه‌های درونی نیاز به «راه‌اندازهای» محیطی و بیرونی ندارد. این افراد در اصطلاح خودجوش هستند و بدون نیاز به‌محرک‌های دنیای اطرافشان به‌انجام کاری علاقه نشان می‌دهند. متأسفانه بی‌توجهی به‌این امر به‌ویژه در سال‌های پیش از دبستان و استمرار و اصرار به‌آن در سال‌های بعد، بچه‌ها را به‌سوی انگیزه‌های بیرونی هدایت می‌کند. انگیزه‌های بیرونی یعنی: من کاری را برای پاداش یا پیشگیری از تنبیه انجام می‌دهم. این بچه‌ها در اصطلاح «کاسب» بار می‌آیند و در قبال هر کاری پاداش طلب می‌کنند.

هر دو نوع انگیزه‌ها یعنی درونی و بیرونی، مفید بوده و به‌تکاپو و حرکت به‌سوی هدفی مشخص ختم می‌شوند. اما از آنجا که انگیزه‌های بیرونی وابسته به‌محیط و تحرکات محیطی‌اند، در صورت عدم ارایه محرک مناسب محیطی، انجام کار هم متوقف می‌شود. در حالی که فردی با انگیزه درونی چون دستیابی به‌هدف را منوط به‌شرط خاصی نمی‌کند، برای اجرای کارهایش هم بهانه نمی‌آورد. مشکل بعدی انگیزه‌های بیرونی در اینجاست که اصرار به‌آن، انگیزه‌های درونی را نابود می‌سازد و فرد کم‌کم یاد می‌گیرد برای انجام هر کاری چیزی طلب کند.

پیش از برنامه‌ریزی یک درس، شاگردان‌تان را بشناسید. معلم بدون‌شناسایی نقاط قوت و ضعف شاگردانش نمی‌تواند به‌برنامه‌ریزی درسی مفید و کارا دست یابد. به‌اطلاعات مربوط به‌دانش‌آموزان‌تان توجه کنید. این اطلاعات می‌تواند شامل مواردی چون؛ امتحانات کلاسی و سراسری، میزان توجه، سلامت جسمانی، مسائل اقتصادی اجتماعی خانواده و آزمون‌هایی مانند المپیادها و... باشد.

فراموش نکنید هرچه شما شیوه‌های ارزیابی‌تان را دستخوش دگرگونی کرده و بیشتر از نظام نمره و امتحان به‌عنوان تنها راه ارزیابی تحصیلی فاصله بگیرید، علمی‌تر عمل کرده و به‌طور حتم در تدوین برنامه‌ریزی تدریس موفق‌تر عمل خواهید نمود.

تنها خواندن و مطالعه یک مطلب نمی‌تواند برای یک دانش‌آموز مقطع دبیرستان جالب توجه باشد. در نتیجه اگر بتوانید آموزش را با یک پدیده جدید مثل بستن ساعت به‌دست راست، اجازه دادن به‌بچه‌ها برای خوردن و آشامیدن، تغییر جاهای بچه‌ها یا چیدمان جدید و متفاوت کلاس همراه سازید، به‌نتایج بهتری خواهید رسید.

گاهی دچار این توهم می‌شویم که این ما هستیم که با پاداش و تنبیه، بچه‌ها را کنترل می‌کنیم در حالی‌که این آنها هستند که با رفتارهایشان رفتار ما را تحت کنترل گرفته‌اند!

کاری کنید و شرایطی را فراهم بیاورید که بچه‌ها موفقیت‌های گام به‌گام، هرچند کوچک داشته باشند تا هم به‌خودباوری برسند و هم اعتماد به‌نفس‌شان افزایش یابد.

برای ایجاد انگیزه در دانش‌آموزان پلکان موفقیت ایجاد کنید «موفقیت، موفقیت می‌آورد» کاری کنید و شرایطی را فراهم بیاورید که بچه‌ها موفقیت‌های گام به‌گام، هرچند کوچک داشته باشند تا هم به‌خودباوری برسند و هم اعتماد به‌نفس‌شان افزایش یابد.

به‌گفته مک کون (۱۹۹۹) ، دانش‌آموزانی که از نظر درسی موفق‌اند گرایش‌شان به‌موفقیت بیش از آنهایی است که اغلب شکست می‌خورند. هرچه بتوانیم تلاش‌ها و گام‌های مثبت دانش‌آموزان ناموفق ــ از نظر تحصیلی ــ را به او نشان داده و تلاش‌هایش را مورد توجه قرار دهیم بیشتر در کسب منبع کنترل درونی به‌او کمک کرده‌ایم.

از آنجا که کمک به افزایش انگیزه با یادگیری ارتباط مستقیم دارد، بی‌توجهی به‌آن یعنی افت تحصیلی، یعنی آموختن طوطی‌وار و برای شب امتحان و فراموشی سریع آموخته‌ها، و در بعد کلان یعنی اتلاف وقت و سرمایه‌های ملی.

شما احتمالاً یک معلم هستید یا قرار است در نظام آموزشی کشور مشغول به‌کار شوید. معلمی، یکی از دشوارترین و پُر مسئولیت‌ترین کارهایی است که آدمی ابداع کرده است. کمی کوتاهی ممکن است موجب بی‌علاقگی دانش‌آموز به‌درس و مدرسه شده و حتی او را به‌دامن بزهکاری فرو افکند. از سوی دیگر برخوردهای کارشناسانه شما می‌تواند در بچه‌ها انگیزه دوباره ایجاد کند.

این شغل ماست... ما معلم هستیم... حقوق و مزایای آنچنانی نداریم... برخی‌هایمان با عشق معلم شدیم و برخی هم از روی ناچاری. اما همه‌مان یک ویژگی مشترک داریم. ما برای اینکه بدانیم چه و چگونه آموزش دهیم، زمان زیادی صرف می‌کنیم. برای ما هم اطلاعات ارایه شده و هم قابل درک بودن آن برای بچه‌ها مهم است.

معلمی یک استعداد شکوفا شده است. یک معلم خوب تدریس را درک می‌کند، با اطلاعات و گیرنده اطلاعات یعنی دانش‌آموز در تعامل است، اما کسی که تنها درس دادن را آموخته، از توانایی ایجاد تعامل ناتوان بوده و همین امر موجب بی‌انگیزگی بیشتر خودش و شاگردانش خواهد شد. خوب درس دادن نیاز به‌برنامه‌ریزی دارد.

برنامه‌ریزی تحصیلی مسیر را برایمان مشخص می‌کند. تنها در سر پروراندن هدف کافی نیست، راهکارهای دستیابی به‌هدف هم دارای اهمیت است.

حرکت آموزش و پرورش مدرن، به‌سوی تثبیت آموخته‌هاست. «شب امتحان» درس خواندن در این نظام مدرن جایگاهی ندارد.

گاهی دچار این توهم می‌شویم که این ما هستیم که با پاداش و تنبیه، بچه‌ها را کنترل می‌کنیم در حالی‌که این آنها هستند که با رفتارهایشان رفتار ما را تحت کنترل گرفته‌اند

آموخته‌های کلاسی چقدر بیرون از کلاس ارزشمندند؟ به‌عبارت دیگر آیا این آموخته‌ها در دنیای واقعی مفیدند؟ یکی از دوستان من که معلم ریاضی است با بچه‌ها قرار گذاشته مطلبی را که نتواند کاربرد آن را به‌بچه‌ها بگوید، آموزش ندهد! اگرچه گاهی بچه‌ها بر سر این موضوع با او به‌چالش برمی‌خیزند اما او هنوز به‌این شیوه ادامه داده و بیشتر مواقع هم می‌تواند به‌کاربرد اطلاعات آموزشی دست یابد.

اطلاعات اخباری برای ذخیره و بازیابی حافظه از جمله دشوارترین نوع اطلاعات محسوب می‌شوند چرا که هنوز ساختاربندی نشده‌اند، معنا نیافته‌اند و به‌اصطلاح داده‌های خام به‌حساب می‌آیند و می‌بایست پیش از آنکه مغز قادر به‌پردازش و یادآوری‌شان باشد میان آنها پیوند برقرار نمود. با مرحله به‌مرحله کردن و حرکت گام به‌گام از آسان به‌دشوار می‌توان کار روی این داده‌ها را تسهیل نمود.

جایگاه آموختن با حافظه بلندمدت سر و کار دارد.