بریده‌هایی از کتاب درخت خون

شادی‌های من کوتاه بود و رنجم بی‌پایان.

‫«تصدق‌تان شوم! این‌قدر از آدمیزاد اعراض نکنید. دانم که عشق از دست داده‌اید و باز دانم در هر نار سوزی است و از هر سوز نوری آید و از آن نور شوری خیزد و از هر شور ذوقی شود و چون نار نماند دیگر چه نوری و چه سوزی و چه شوقی برای چه ذوقی بماند. خدا از نَفَس من بِبُرد و به صبر شما بیفزاید. اما در این جهان کم‌تر ستاره‌ای برجیس می‌شود و کم‌تر مظلومی جرجیس. و چون اجازت دهید عارضم که حضرتِ کمال‌الملک که بناست کارها به دیگری سپارند و در فراغتِ چندساله عازم شوند به فرنگ از برای تحصیل اظهارِ تمایل به دیدارتان کرده‌اند و امروز در نقاش‌خانه با ایشان رودررو می‌شوید. مژده آن‌که انگار لقبِ نقاش‌باشی در انتظار شماست. خدای را شکر که از همین آغاز صاحبِ تاج و دافعِ داج، حضرتِ واهبُ الالقاب، نظرِ لطف و عنایت به شما دارد.»

سال‌ها شیرهٔ وجود در جوهرِ قلم ریختم تا ذره‌ای زیبایی به این جهانِ زشتی‌ها بیفزایم که غم نان مرا از خیال و آرزو بازداشت.

مگر هنر جز برای کاهیدنِ غم در زندگی است؟

یکی گفت در ایران کشتنِ وزیران عار نیست اما شهید کردنِ قدیسان ننگ باشد

اما قلبی که مهرِ زنی در آن خانه نکرد چگونه عشقِ وطن را در خود راه دهد.

من خوشبختی را در تنهایی جستم، در نقاشی و دوری از دیگران. آن‌چنان از آدمیزاد بیزار بودم که سال‌ها از دیدنِ خود در آینه پرهیز کردم. اما دایرهٔ خلوتم آن‌قدر کوچک و ناچیز شده که دیگر در آن جای نمی‌گیرم؛

دیگر تصویری جز تصورِ تو برایم نمانده.

عجب که چشیدنِ رنج بزرگ‌ترین آموزگارم بود.

دستِ روزگار آرزوهای او را کوچک کرده بود

نخواستم از جرگهٔ آن هنرمندان باشم که تنها نظاره‌گرِ جهان‌اند؛ به کارِ آفرینشِ جهان بودم از نو. دیدن را همه می‌بینند، بی‌نقش و بی‌نگار؛ من اما می‌خواستم نفَسِ درختان را بکشم، سرگشتگیِ ابرها را و ترس و تردیدِ ستارگان را. می‌خواستم روحِ آدمی را به تصویر درآورم تا صورتش را. حالا به این افکار می‌خندم. همین فکرهای بی‌مایه رفته‌رفته مرا به حالِ امروزم کشاند.

ای وطن، در اوجِ غنای تو بخشندگی ندیدم و در فوجِ لطافتت نرمی نیافتم.

این‌ها مگر در دارالفنون‌ها چه می‌آموزند؟ فقط پیکره می‌کشند و تصویرِ شاه. و وقتی بیرون می‌آیند غلامانِ علایقِ شاه‌اند نه شاهِ علایقِ خود. من اما آزاد بودم. می‌خواستم جهان را نه آن‌گونه که هست، آن‌گونه که بایسته است به تصویر کشم.

چه خام بودم و از آن پس چه تلخ پخته شدم.

عجب که چشیدنِ رنج بزرگ‌ترین آموزگارم بود.

رنجِ تحملِ دیگران از من هیولایی ساخت که برای نابودیِ پلیدی‌ها چاره‌ای جز خودزنی نداشت و نیافت.

رنجِ فقر از من زیاده‌خواهی آفرید که جز ستایش چیزی سیرش نمی‌کرد.

به کارِ آفرینشِ جهان بودم از نو.

حالا که فرشِ عمرم را از دارِ زندگی پایین می‌کشم بی‌نصیب از کارِ جهانم که از ازل سهمِ مقسومِ من هیچ بود. از روزگار صبح‌به‌صبح فقط سردی دیدم و عصربه‌عصر تلخی چشیدم. این شب ستارهٔ بقای من سیاه می‌شود و روزِ عمرم آفتاب را نخواهد دید. این‌بار به راهی می‌روم که بازگشتی از آن نیست. از حالا قلبم آرام‌تر می‌زند و چشمانم سنگین شده.