کتاب براندازی: روایت یک قرن عملیات تغییر رژیم توسط آمریکا از هاوایی تا عراق

خصومت و دشمنی افغان‌ها با متجاوزان به سرزمینشان مشهور و مثال‌زدنی است که نمونه اعلای آن را در سرنوشت یک ستون نظامی بریتانیایی می‌توان دید. به سال ۱۸۴۲ هنگامی که نظامیان بریتانیایی مجبور به فرار از کابل شدند یک جمع ۱۶ هزار نفره بودند اما تنها یک نفر از آن‌ها موفق شد زنده به پادگان بریتانیا در جلال آباد واقع در نود مایلی کابل برسد.

بر اساس قانون پلات، ایالات متحده موافقت کرد به محض این‌که کوبایی‌ها قانون اساسی‌ای را بپذیرند که در آن به ایالات متحده حق داشتن پایگاه‌های نظامی در کوبا، حق نظارت بر خزانه‌داری کوبا، حق وتوی تمامی معاهده‌ها و پیمان‌های کوبا با سایر کشورها و «حق مداخله برای صیانت از استقلال کوبا با حفظ کفایت دولت برای حمایت از جان، مال و آزادی‌های فردی» را اعطا کرده باشند، آن کشور به اشغال کوبا پایان دهد.

مک‌کینلی همانند اغلب آمریکاییان حاکمیت اسپانیا را زنگار کثیف برای کوبا تلقی می‌کرد اما در عین‌حال چشم‌انداز حکومت کوبایی‌ها بر خودشان هم باعث هراس او بود؛ وی این نگرانی را داشت که کوبا یک کشور مستقل گستاخ و از خود مطمئن شود و سر به فرمان واشنگتن فرود نیاورد.

این ستون‌های خیمه دموکراسی آمریکا کاملاً آشکارا سخن از آن می‌گفتند که اگر بعدا روشن شود تعهدی نابخردانه ابراز شده است ایالات متحده ملزم به رعایت آن تعهدها، با وجود آن‌که در قانون آمده‌اند، نیست.

طی سه سال و نیم جنگ پیچیده و دردناک ۴۳۷۴ نظامی آمریکایی کشته شده بودند که این رقم بیش از ده برابر تلفات در کوبا بود. همچنین حدود شانزده هزار چریک و بیست هزار غیرنظامی نیز در فیلیپین کشته شدند. فیلیپینی‌ها از این دوران به عنوان خونین‌ترین سال‌ها در تاریخ خود یاد می‌کنند. آمریکایی‌ها هم خیلی زود فراموش کردند که اصلاً چنین جنگی اتفاق افتاده است.

کری اندکی پس از برگزای انتخابات ریاست‌جمهوری در دیداری با سرجیو اوسا، وزیر دفاع ایالات متحده، هشدار داد: «نباید اجازه داده شود حتی یک پیچ و مهره به شیلیِ تحت حکومت آلنده برسد. باید هر آنچه را که در توان داریم به کار گیریم تا شیلی و مردم آن را به بالاترین حد محرومیت و فقر برسانیم.»

عینک قاب شاخی، کت توئیدی، و سبیل کم‌پشت ظاهر یک استاد دانشگاه یا یک روشنفکر دست چپی را به آلنده می‌داد. او مردی فرهیخته، تا حدودی ژیگولو، خبره در هنر، شراب‌شناس و ستایشگر زیبایی زنان بود. باورهای سوسیالیستی او مانع از آن نشده بود که حامی نظام سیاسی موجود باشد. او همچنین یک ماسون نسل سومی بود ــ چیزی که در بین مارکسیست‌ها متداول نبود ــ و به راحتی با نخبگان شیلی می‌جوشید.

به‌هرحال از منظر تاریخ، عملیات مزبور در درازمدت نتایج مصیبتباری در بر داشت. برای یک ربع قرن ایران را تحت حکومت خشن و بی‌رحمانه شاه قرار داد. حکومت سرکوبگرانه او نهایتا به انقلابی منجر شد که بنیادگران تندرو را به قدرت رساند.

تقریبا تمامی اقدامات براندازانه آمریکا علیه دولت‌های خارجی ماترک زهرآگینی از رنج و خشم باقی گذاشته‌اند. برخی از آن‌ها به کشتار و قتل‌عام بی‌گناهان انجامیده‌اند و برخی دیگر کشورهای منطقه، و حتی تمام نواحی جهان را به انبان بزرگی از احساسات خشونت‌آمیز ضد آمریکایی بدل کرده‌اند

اشغالگری‌های نظامی ذاتا مستبدانه و غیرقابل تحملند. شاید روش‌های توهین‌آمیزی که نظامیان آمریکایی در عراق اتخاذ کردند از دیدگاه نظامی قابل دفاع باشد اما اغلب عراقی‌ها و تعداد بی‌شماری از مردم سراسر جهان را به خشم آورد و به شدت عصبانی کرد.

هر وقت ایالات متحده در دنیا دست به کاری می‌زند همچون سایر کشورها برای دفاع از منافع خود عمل می‌کند و این یک حقیقت پایدار و همیشگی است. ولی به‌هرحال آمریکایی‌ها دوست ندارند بشنوند یا باور کنند که دولتشان چنین انگیزه‌های خودخواهانه‌ای دارد.

از نظر آن‌ها قدرت آمریکا ذاتا قدرتی مطبوع و بی‌خطر است زیرا سیستم سیاسی و اقتصادی‌ای را که تلاش می‌کند بر سایر کشورها تحمیل کند مردم آن کشورها را ثروتمندتر، آزادتر و خشنودتر می‌سازد که حاصل و نتیجه آن ایجاد دنیایی آرام‌تر و بی‌دغدغه‌تر خواهد بود. البته در پس این باور واقعیت روشنی نهفته است؛ آمریکایی‌ها برای مدت زمانی بیش از یک قرن معتقد بوده‌اند که حق دارند به بازارها و منابع ثروت در سایر کشورها دسترسی داشته باشند. هرگاه کشوری برای این دستیابی مانع ایجاد کند آمریکایی‌ها با سرنگون کردن دولتی که سر راه آن‌ها ایستاده است آنچه را که می‌خواهند با زور به دست می‌آورند.

بوش توضیح داد: «در این برهه از تاریخ اگر مشکلی وجود داشته باشد از ما انتظار می‌رود به آن بپردازیم. تلاش می‌کنیم تا رهبری دنیا را در دست داشته باشیم.» در هر صورت رهبران آمریکا روشن کردند که سایر کشورها را محق نمی‌دانند به این نحو عمل کنند. آن‌ها هشدار دادند که کشورهای دیگر از این حق سوءاستفاده خواهند کرد زیرا با هدف کشورگشایی یا خود بزرگ گردانی، جنگ راه می‌اندازند و تنها ایالات متحده است که هرگز چنین اهدافی نداشته و نخواهد داشت.

دولت‌هایی هستند، و احتمالاً خواهند بود، که نظم جهانی را حتی در برخی مواقع با شیوه‌های رعب‌آور تهدید می‌کنند. جامعه جهانی، ناگزیر به رهبری ایالات متحده، برای کنترل و تقلیل این تهدیدها مسئولیتی مبرم و چشم ناپوشیدنی دارد اما در هر حال ابزار «تغییر رژیم» هرگز نمی‌تواند چاره کار باشد.

افراط‌گرایان در سایر کشورهای خاورمیانه که از تحقیر شدن ایالات متحده در جریان گروگان نگاه داشتن ۵۴ دیپلمات آمریکایی به مدت چهارده ماه ارضا نشده بودند به عملیات تروریستی مرگباری علیه اهداف غربی دست یازیدند. قرارگاه‌های تفنگداران آمریکایی در عربستان سعودی و مرکز یهودیان در آرژانتین از جمله آن اهداف بودند. این الگو همچنین الهام‌بخش بنیادگرایان اسلامی در سراسر جهان از جمله در افغانستان شد.

در همین افغانستان بود که طالبان به ستیزه‌جویانی که حملات ویرانگر یازدهم سپتامبر ۲۰۰۱ را علیه ایالات متحده اجرا کردند، مأمن و آموزش دادند. همان‌طور که یک دیپلمات ایرانی مدت‌ها پس از عملیات آژاکس نوشت اگر مصدق سرنگون نشده بود شاید هیچ یک از این حوادث رخ نمی‌داد: این یک سخن مستدل است که اگر کودتا رخ نمی‌داد اکنون ایران یک دموکراسی به کمال رسیده بود. مرده ریگ کودتا چنان تلخ و دردناک بود که وقتی شاه سرانجام در سال ۱۹۷۹ کشور را ترک کرد بسیاری از ایرانیان از تکرار آنچه در سال ۱۹۵۳ رخ داده بود هراس داشتند و همین نکته انگیزه اصلی دانشجویان برای اشغال سفارت آمریکا بود.

بحران گروگان‌گیری به نوبه خود تهاجم عراق به ایران را سرعت بخشید و در همان حال وقوع انقلاب اسلامی در تصمیم اتحاد شوروی برای هجوم به افغانستان نقش عمده‌ای داشت. در یک کلام بخش بزرگی از تاریخ نشئت گرفته از ماجراهایی است که تنها طی یک هفته در تهران رخ داد... کودتای ۱۹۵۳ و پیامدهای آن نقطه شروع برای صف‌آرایی سیاسی امروز خاورمیانه بودند. با نگاهی دوباره به گذشته، آیا می‌توان ادعا کرد که انقلاب اسلامی سال ۱۹۷۹ قطعی و اجتناب‌ناپذیر بود؟ یا این رویداد اجتناب‌ناپذیر شد به این علت که آرمان‌های ایرانیان در سال ۱۹۵۳ موقتا بر باد رفته بود؟

در فاصله بیستم مارس ۲۰۰۳، روز آغاز حمله، تا نهم آوریل، روز فروپاشی رژیم صدام، تنها ۱۲۲ نظامی آمریکایی جان خود را از دست دادند. بوش ظاهرا باور داشت که ایالات متحده فقط همین تعداد تلفات را تحمل خواهد کرد اما طی دو سال بعد ستیزه‌جویان بیش از دو هزار آمریکایی را کشتند. تعداد تلفات عراقی‌ها چندین برابر بود و پایانی هم برای این جنگ متصور نبود. بدون حضور یک شخصیت قدرتمند در رأس قدرت که بتواند این کشور به شدت از هم‌گسیخته را منسجم و یکپارچه نگهدارد، بدون وجود توافق بین گروه‌های مختلف برای سهیم بودن در قدرت و نیز عدم واگذاری قدرت واقعی به شهروندان، عراق در برادرکشی فرقه‌ای و شور و هیجان ضد آمریکایی غوطه‌ور شد.

عکس‌هایی که نشان می‌داد سربازان آمریکایی در زندان ابوغریب، نزدیک بغداد، چه رفتار زشت و نفرت‌انگیزی با زندانیان داشتند به اوج رسید. بوش و مدافعان او این بدرفتاری‌ها را محکوم کردند اما در عین‌حال بر استثنایی بودن این موارد تأکید داشتند. همان‌گونه که ژنرال آرتور مک‌آرتور به سربازان آمریکایی در فیلیپین گفته بود که «لازم نیست نگران رعایت دقیق قوانین جنگی باشند» ، بوش هم اعلام کرد که کنوانسیون‌های ژنو در باره رفتار با اسرای جنگی در مورد بازداشت شدگان در افغانستان و عراق مصداق ندارد.

دفاع از قدرت و منافع کورپوریشن‌ها تنها دلیل ایالات متحده برای براندازی دولت‌های خارجی نبوده و نیست. از همان ابتدای تاریخ، اقوام و مردمان قدرتمند به طوایف و مردم ضعیف‌تر حمله می‌کردند. اساسی‌ترین علت این امر فراچنگ آوردن هر چه بیش‌تر آن چیزی است که داشتنش مفید است.

با نگاهی به تاریخ عصر ما به خوبی روشن می‌شود هرگاه ایالات متحده با رژیم‌های سرکوبگر و تهدیدکننده درگیر است و در همان حال مجموعه‌ای از مشوق‌ها، مجازات‌ها و امتیازها را به کار می‌گیرد آن رژیم‌ها به تدریج کم‌خطرتر می‌شوند. چین و اتحاد شوروی سابق مشخص‌ترین نمونه‌ها هستند. این رویکرد در تمامی کشورها از کره جنوبی گرفته تا آفریقای جنوبی همواره کارآیی و تأثیر خود را نشان داده است

دلیل اساسی که چرا کشوری کشور دیگر را مورد تاخت و تاز قرار می‌دهد یا درصدد برمی‌آید دولت آن کشور را با اِعمال زور سرنگون کند در طول تاریخ تغییر نکرده است. این دقیقا مشابه دلیل دعوای بچه‌ها در حیاط مدرسه است. قوی‌تر می‌خواهد آنچه را که ضعیف‌تر دارد داشته باشد.

اغلب عملیات «تغییر رژیم» در مقوله بزرگ‌ترِ جنگ بر سر منابع و ذخایر قرار می‌گیرند.

زمانی که ایالات متحده در خارج مداخله می‌کند تا برتری استراتژیک به دست آورد، دولت‌هایی را که ظالم و ستمگر می‌داند سرنگون کند یا سیستم اقتصادی و مذهبی خود را گسترش دهد، بیش از هر چیز مصالح و منافع اقتصادی خود را مد نظر دارد.

از سال ۱۹۰۱ یک کمپانی بریتانیایی به نام شرکت نفت انگلیس ـ ایران، با مالکیت دولت بریتانیا، اکتشاف، استخراج، پالایش و فروش نفت ایران را به صورت انحصاری در اختیار گرفته بود. طبق قرارداد کاملاً غیرمنصفانه‌ای که شرکت نفت انگلیس ـ ایران با شاه فاسد ایران، رضاشاه، منعقد کرد تنها شانزده درصد از پول حاصل از فروش نفت به دولت ایران پرداخت می‌شد. به احتمال بسیار زیاد حتی کم‌تر از این مبلغ می‌پرداخت و از آن‌جا که هیچ فرد یا سازمان غیرخودی مجاز به بررسی دفاتر شرکت نبود حقیقت مطلب هیچ‌گاه دانسته نشد. تنها در سال ۱۹۵۰ درآمد شرکت مزبور به مراتب بیش از تمامی پرداخت‌های آن به ایران طی پنجاه سال گذشته بود.

ملی کردن صنعت نفت ایرانی‌ها را ذوق‌زده کرد و به هیجان آورد اما رهبران بریتانیا را به شدت خشمگین ساخت. برای آنان غیرقابل درک و مبهوت کننده بود که کشور عقب‌مانده‌ای مانند ایران بتواند به پا خیزد و با آن‌ها چنین معامله‌ای بکند. با تحقیر و تمسخر پیشنهادهای مربوط به تقسیم منافع به صورت پنجاه ـ پنجاه ــ همان روشی که کمپانی‌های آمریکایی در کشورهای مجاور داشتند ــ را رد کردند و تصمیم بر مقاومت و رویارویی گرفتند. هربرت موریسون، وزیر خارجه بریتانیا، اعلام کرد: «نفت ایران برای اقتصاد ما اهمیت حیاتی دارد. هر کاری را که لازم باشد باید انجام دهیم تا ایرانی‌ها از عواقب نقض تعهداتشان در امان نمانند.»

روزولت روز نوزدهم ژوئیه ۱۹۵۳ (۲۸ تیر ۱۳۳۲) از یک نقطه دورافتاده مرزی، مخفیانه وارد ایران شد و بلافاصله انجام مأموریت خرابکارانه‌اش را آغاز کرد. طی یک مدت کوتاه چند روزه با به‌کارگیری شبکه‌ای از عوامل ایرانی و با پرداخت‌های گشاده‌دستانه امواج مصنوعی مخالفت با مصدق را راه انداخت و کشور را به آشوب و اغتشاش کشید. نمایندگان مجلس از حمایت مصدق دست برداشتند و اتهامات سنگینی به او وارد کردند. گویندگان مذهبی در سخنرانی‌هایشان او را کافر، یهودی و لامذهب خواندند. روزنامه‌ها مشحون از مقالات و کارتون‌هایی شد که همه جور تهمتی را از همجنس‌گرایی گرفته تا عامل امپریالیسم بریتانیا بودن، به مصدق نسبت می‌دادند.