بریده‌هایی از کتاب ایده های بزرگ فلسفی

این کارها ممکن است «طبیعی» باشند، اما آیا طبیعی بودن موجب «درستی» آن‌ها هم می‌شود؟

«همیشه، همه جا و برای هر کس نادرست است که با شواهدِ ناکافی به چیزی اعتقاد داشته باشد.» او و این اصل، نماد «گواه‌باوری» شده‌اند. گواه‌باوری یا قرینه‌گرایی به این معنی است که فقط باید چیزهایی را باور کنیم که گواه و قرینه‌ای برای آن‌ها داریم.

«زندگیِ بررسی نشده ارزش زیستن ندارد.»

«همیشه، همه جا و برای هر کس نادرست است که با شواهدِ ناکافی به چیزی اعتقاد داشته باشد.»

«هرگز سعی نکنید آن‌چه را که با فریب می‌توان به دست آورد، با زور به دست بیاورید.»

«در دایرهٔ قدرت ماست که جهان را از نو آغاز کنیم.»

آیا تا به حال به این فکر کرده‌اید که اگر در آلمان نازی به دنیا می‌آمدید، چه می‌کردید؟ آیا در عمق وجودتان این طور فکر می‌کنید که با هر کسِ دیگر خیلی فرق دارید؟

در آزمایش معروف «زندان استنفوردِ» روان‌شناس آمریکایی، فیلیپ زیمباردو در سال ۱۹۷۱، هفتاد و پنج مرد بالغ را در محیط زندان قرار دادند. در آن‌جا به بیست و چهار نفر ابزارها و دستورالعمل‌هایی برای «نگهبان شدن» دادند و بقیه «زندانی» شدند. این آزمایشِ دوهفته‌ای را تنها شش روز پس از آن‌که برخی از نگهبانان به طور فزاینده‌ای خودکامه و بی‌رحم و سختگیر شدند، کنار گذاشتند. بنا بر گفتهٔ زیمباردو یک‌سوم نگهبانان ویژگی‌های بالینی سادیستی یا آزارگرانه از خود نشان دادند.

«تنها راه معقولِ زندگی کردن در این جهان، زندگی بدون قواعد است.»

«لبخند بزن و بی‌خیال پیش برو، چون این کار راحت‌تر از توضیح آن چیزی است که تو را از درون می‌کُشد.»

«اگر مجبور شدید به کسی آسیب بزنید، باید آن‌قدر شدید باشد که لازم نباشد از انتقام او بترسید»

سیاستِ هیچ نسل قبلی حق ندارد امروزِ ما را مقید کند. در واقع «هر عصر و نسلی باید آزاد باشد که بر اساس خواست خودش عمل کند. بی‌حاصلی و فرض حکمرانیِ فراتر از قبر مسخره‌ترین و وقیحانه‌ترین استبداد است.»

امروز واقعاً مصلوب ماشین شده‌ایم. نتیجه این است که همه چیز را از دریچهٔ تکنولوژی می‌بینیم. خیلی از مردم به جای تماشای آتش‌بازی‌ها از آن‌ها فیلم می‌گیرند، اولین قدمی که کودک برمی‌دارد باید از آن عکس بگیرند به جای این‌که شیرینیِ این اتفاق را مزه‌مزه کنند و هیچ چیز واقعی نیست مگر این‌که به صورت آنلاین به اشتراک گذاشته شود. انگار واقعیت تا ثبت نشود، رسمیت ندارد. نتیجه این است که دچار گم‌گشتگی شده‌ایم. ما از طبیعت فاصله گرفته‌ایم و این فراق و جدایی در اعماق جان ما اشتیاقی غریب و غم‌زده به جا گذاشته است.

او معتقد بود وقتی در مردم نمی‌توانیم احساس راحتی بیابیم، در اشیای خودمان این راحتی را می‌جوییم. امروز روانکاوها از این رفتار با اصطلاح «جابه‌جایی» یاد می‌کنند. جابه‌جایی آن‌جا رخ می‌دهد که احساسات خود را سر چیزی که دور از علت است خالی می‌کنیم

همهٔ ما به نظارت و بررسی و تعادل نیاز داریم یا نوعی مرجع، تا ما را در راه درست نگه دارد.

سنت: سنت عبارت است از انتقال و سِیرِ وراثتی شخصیت‌ها، خلق‌وخوها، اندیشه‌ها، اساطیر، افسانه‌ها و غیره. سنت در چگونگی حرف زدن یا رفتار ما خودش را نشان می‌دهد. سنت قواعد ناگفته‌ای است که بر اساس آن‌ها زندگی می‌کنیم، قاعده‌هایی نظیر این (برای بریتانیایی‌ها) که «هیچ وقت در اتوبوس با غریبه‌ها سر صحبت را باز نکنید» یا «اگر راه‌های دیگر جواب نداد، در مورد آب و هوا حرف بزنید.»

اگزیستانسیالیسم یا فلسفهٔ وجودی، «نفی» و «تصدیق» است. نفی قوانین و هنجارهای مطلق، عینی و محدودکننده، و تصدیق انتخاب، آزادی، تعیین سرنوشت و هویت انسانی. فلسفهٔ وجودی ما را برمی‌انگیزد که نقاب‌هایی را که به صورت می‌زنیم و دروغ‌هایی را که با آن‌ها زندگی می‌کنیم، ببینیم. این نگرش فلسفی از ما می‌خواهد راه‌های زندگی را بر پایهٔ معیارهای خودمان انتخاب کنیم. اگزیستانسیالیسم تن ندادن به آن کاری است که دیگران می‌گویند «باید انجام دهید». این رویه و نگرش مستلزم آن است که سررشتهٔ زندگی‌مان را خود در دست بگیریم.

«فرد زن به دنیا نمی‌آید، بلکه زن می‌شود.»

دوبووار ادعا می‌کند جامعه از «زن» می‌خواهد به نحو مشخصی بنگرد و رفتار کند و زن هم این نقش را آگاهانه و ناآگاه ایفا می‌کند.

وابی سابی نگرشی است که نقص یا گذرا بودن زندگی را به رسمیت می‌شناسد و می‌کوشد درک عمیق‌تری از آن پیدا کند.

فرهنگ بخشی از زندگی ماست و چنان حضور عادی و جاافتاده‌ای در آن دارد که نمی‌توان درک کرد چه‌قدر کل آن تصنعی است. جز چند استثنا، هر فیلمی که تماشا می‌کنیم یا هر کتابی که می‌خوانیم، از فرم و موضوع مشابهی پیروی می‌کند. آن‌ها هنجارها یا ارزش‌های خاصی را هم تثبیت می‌کنند و ما حتی متوجه آن نمی‌شویم.

آدورنو معتقد بود «صنعت فرهنگِ» طبقات حاکم آن‌قدر موفق بوده که نهایتاً هر گونه میل به انقلاب را از بین برده است. سرمایه‌داری فضائل و ارزش‌های خاصی را در جایگاهی مقدس و یکسره تخلف‌ناپذیر جا انداخت و با هر فیلم و کتاب و آهنگی که فروخت، این دروغ را بیش‌تر و بیش‌تر تقویت کرد. این دروغ خصلت درونی پیدا کرد و مانند پیش‌فرض پذیرفته شد. حتی ستمدیدگان هم نمی‌توانستند راه دیگری پیش روی خود ببینند.

معرفت ما همیشه تنها به آن چیزهایی محدود می‌شود که تجربه می‌کنیم. نمی‌توانیم از این تجربه فراتر برویم.

«اگر ببینم عصایی داری، آن را به تو می‌دهم. اگر ببینم عصایی نداری، آن را از تو می‌گیرم.»

قهرمان باید روستا را ترک کند، زیرا روحی به او چنین گفته است. او غول چندسر را از پا درمی‌آورد، اژدهای بزرگ شرق را مقهور می‌سازد، به سه معمای نگهبان پل پاسخ می‌دهد و اکسیر قدرت را سر می‌کشد. قهرمان اینک تحول یافته است و به روستای خود برمی‌گردد. اکنون با حکمتی که اندوخته، می‌تواند جامعهٔ خود را راهنمایی کند و پیش ببرد. بنا بر نظر استاد ادبیات و اسطوره‌پژوه آمریکایی، جوزف کَمبل، هر داستان و اسطورهٔ بزرگ چنین سیری دارد. داستان‌های عیسی، بودا، محمد و موسی هم الگوی یکسانی دارند: جدایی، تشرّف یا رَهروی و بازگشت. داستان‌های فرودو، لوک اسکای‌واکر و سیمبا هم از این الگو پیروی می‌کنند.

۱. فتح فراگیر مردمانی که روحیهٔ متکی بر عصبیت دارند. ۲. رو آوردن از یک حکومت جمعی‌تر به قدرت متمرکزتر در دست پادشاه، خلیفه، یا پیشوا. ۳. حکومت خردمندانه و مرفه یک پادشاه عادل در جهت خیر و صلاح همه. ۴. نفوذ خزنده و موذیانهٔ اعتمادبه‌نفس بیش از حد، غرور، رشوه‌خواهی و پارتی‌بازی. ۵. شکست و از دست دادن قدرت و برآمدن یک گروه جدید با عصبیتی دیگر.

لحظه‌ای که یک مرجع، که معمولاً ردای «سنت» بر تن کرده است، تأثیر بدی بر این آزادی‌ها می‌گذارد، هر نسلی دلیل موجهی دارد و حتی احساس وظیفه می‌کند که برای سرنگونی آن نظام انقلاب کند.

«به انسان رنجکش دوران مدرن مجال کمی داده می‌شود که به رنج خود افتخار کند و آن را مایهٔ شرف و بزرگی ببیند.»

رسالهٔ پروتاگوراس افلاطون خاطرنشان می‌کند باد می‌تواند برای کسی گرم باشد، اما برای کسی دیگر خنک. به همین ترتیب، شکاکیت پیرهون استدلال می‌کند که شناختن ماهیت حقیقی چیزها ناممکن است. ادراکات و تجربه‌های ما فقط «قضاوت» به ما می‌دهند، نه «حقیقت».

امروز لازم نیست به اندازهٔ پیرهون (که شاگردانش مجبور بودند جلویش را بگیرند که کنار پرتگاه‌ها راه نرود) افراطی عمل کنیم، اما نکته‌ای در این‌جا وجود دارد. اشتباه کردن یا جست‌وجوی دائمی پاسخ‌ها سخت است. کم‌تنش‌تر و صادقانه‌تر این است که به‌سادگی بگوییم: «نمی‌دانم، به جست‌وجو ادامه می‌دهم.» این شیوه را امتحان کنید و ببینید چه‌قدر چیزها سبک‌تر می‌شوند.