کتاب مشروطه ایرانی

احتشام‌السلطنه رییس بافرهنگ و آزادی‌خواه مجلس ملی در خاطرات ارزنده‌اش به جان محمدعلی شاه دعا می‌کند که اگر او مجلس را به توپ نبسته بود و درنتیجه، قیام مردم را برای حفظ مشروطیت برنمی‌انگیخت، مشروطه‌خواهان با خودسری‌ها و مداخلات بی‌مورد و بی‌جایشان، مردم ما را علیه مشروطه بسیج می‌کردند و حاصل آن‌همه تلاش را به‌آسانی به باد می‌دادند. داوری او در چگونگی وضعیت آن دورهٔ بحرانی و بیان موانع پیش‌رفتِ دموکراسی در ایران از جهات مختلف درخور نقل و بررسی است.

از آستین خشونت، جز خشونت سر بر نمی‌کشد. و خشونت هم در ابتدایی‌ترین شکلش محصول جهل است و ناآگاهی. وقتی کار کج‌فهمی و نادانی ــ به‌قول او ــ تا بدان جا بکشد که برداشت رهبران انجمن‌های مشروطه‌خواه از مفهوم «گارد ناسیونال» و معادل آن «قشون ملی» این باشد که «حتماً باید ملت در مقابل دولت دارای قشون و استعداد نظامی باشد» (۶) نتیجهٔ طبیعی چنین برداشتی هم، رفتاری است که می‌توانستند با احتشام‌السلطنه رییس آزادی‌خواه مجلس وقت داشته باشند و عرصه را از هر سو بر او تنگ کنند. (۷)

عارف قزوینی هم چون عشقی چارهٔ کار را در آن می‌دید که از هر سویی جوی خون جاری شود: ایران فدای بلهوسی‌های خائنین گردیده یک قشونِ فداکارم آرزوست خونریزی آنچنانکه ز هر سوی جوی خون ریزد میان کوچه و بازارم آرزوست (۱۱) و این بیت هم از اوست: بدان که تا نشود زیر و رو، نریزد خون