کتاب عقل در برابر جنون

دیوانه بودن می‌تواند به معنای ادای دیوانه بودن درآوردن باشد، اما عاقل‌بودن نمی‌تواند به معنای ادای عاقل‌بودن درآوردن باشد.

عاقل بودن یعنی به رسمیت شناختن سردرگمی خود،

چه چیز خانواده‌های به‌اصطلاح نرمال، نرمال است وقتی آدم‌ها دارند در چنین خانواده‌هایی دیوانه می‌شوند؟

نرمال‌بودن امر نرمالی نیست. درست همان چیزهایی که ما به‌عنوان نشانه‌های نرمال‌بودن می‌شناختیم؛ مثل معقول‌بودن، متعادل‌بودن، توجه ویژه به دیگران داشتن و از این قبیل، همان چیزهایی بودند که ما را از خودمان و دیگران دور و با آنها غریبه می‌کردند.

تأکید لینگ بر این است که ما باید حرف خودمان را بزنیم، نه اینکه سعی کنیم سازگار شویم. کمتر باید مؤدب و سربه‌زیر باشیم.

عاقل بودن یعنی به رسمیت شناختن سردرگمی خود، که نیازی نیست برای پنهان کردن آن دست به دامان دیوانگی بشویم.

دیوانه به گونه‌ای حرف می‌زند که ما نمی‌فهمیم، اما این باعث می‌شود فکر کنیم او چیزی می‌داند که ما نمی‌دانیم. دیوانه می‌تواند همزمان خام و به‌طرزی غیرعادی هوشمند به‌نظر برسد.

برای ضدروان‌پزشکی‌ها و البته برای بسیاری از هنرمندان معاصر، آنچه دیوانگی نامیده می‌شد، صرفاً بازگشت تمامی پیچیدگی‌ها بود، بازگشت تمامی آن اضطرارها و ظرافت‌های آدمیزاد که آن به‌اصطلاح سلامت عقل (و ظاهراً حرفهٔ روان‌پزشکی به‌طورکلی) می‌خواسته کنارشان بگذارد.

امروز عاقلانه این است که همه چیز را از یک زاویه نبینیم که برای شروع بحث بگوییم هر کس از زاویهٔ دید خودش درست است؛ باید این را مسلم بدانیم که هر کس خیلی بیشتر از آنچه‌نظر می‌رسد سردرگم است. هر جا به دنبال درمان تند و سریع سردرگمی بوده‌ایم آشوب به‌پا شده است. فرد عاقل باور دارد که تصدیق و به رسمیت شناختن سردرگمی یک فضیلت است و تحقیر دیگری بدترین کاری است که می‌توانیم انجام دهیم.

دیوانه بودن می‌تواند به معنای ادای دیوانه بودن درآوردن باشد، اما عاقل‌بودن نمی‌تواند به معنای ادای عاقل‌بودن درآوردن باشد.

«در زمانه‌ای زندگی می‌کنیم که دیدگاه‌ها دارند عوض می‌شوند و بنیان‌ها به لرزه افتاده‌اند... در چنین شرایطی همهٔ ما دلایلی برای ترس و عدم اطمینان داریم. وقتی بنیان غایی دنیای ما زیر سؤال می‌رود، دنبال پناهگاه می‌گردیم. با دستپاچگی خودمان را با نقش‌ها و جایگاه‌ها و هویت‌ها و روابط بین‌فردی مشغول می‌کنیم... من می‌خواهم به آن تجربه‌های متعالی که گاهی از دل روان‌پریشی بیرون می‌آیند، دست پیدا کنم؛ به آن تجربه‌های امر مقدس که چشمهٔ زندهٔ ادیان‌اند».

دیوانگی، اگرچه کلمه‌ای انتزاعی است، اما نوعی انتزاع قابل تجسم است. می‌توانیم تصور کنیم که چطور عمل می‌کند. عاقل‌بودن در عوض، این‌طور پیش چشم‌مان زنده نیست: درامی ندارد. آدم عاقل، برخلاف شخصیت‌های «خوب» ادبیات، دیالوگ به‌یادماندنی ندارد. انگار چندان واقعی نیست. به فرض که بتوانیم تجسمی از آدم عاقل داشته باشیم، باز هم چیز برجسته‌ای نیست که به چشم‌مان بیاید، تخت و یکنواخت است.

تمامی تفکرات جدید؛ مثل همهٔ تفکرات قدیم، متفق‌القول‌اند که در آدم بودن چیزی فاجعه‌بار وجود دارد. آن فاجعه در جاهای مختلف است: اصلاً در متولد شدنمان؛ در اینکه محکوم به مرگیم؛ در آسیب‌پذیری‌مان به‌عنوان یک ارگانیسم؛ یا در بی‌عدالتی‌های ظالمانه‌مان به‌عنوان حیواناتی سیاسی؛ در کمیاب بودن منابع طبیعی‌مان؛ یا در اینکه با حرص و طمع آنها را غارت می‌کنیم؛ در هبوطمان یا در غرورمان.

(بایرون در نامه‌ای می‌نویسد؛ «آدمی بیش از دیگران به خودش دروغ می‌گوید»).

فرد عاقل می‌پذیرد که آدمی به‌خودی خود یک جنگ است، اما این در نظرش زیادی فریبنده و در نتیجه محدودکننده است. آدم باید فوق‌العاده از واقعیت دور باشد تا همه‌جا تعارض و درگیری نبیند؛ اما این هم ممکن است که زیادی به تصویری از واقعیت معتاد و وابسته شود.

دیوانگی غالباً در نکته‌پردازی چنان راست به نشانه می‌زند که بدان خوبی در امکان هوش و سلامت عقل نیست.

آدم‌هایی که معمولاً مایلیم دیوانه بنامیم شاید چیزی برای گفتن دارند، شاید راهی برای ارائه یا حتی تقدس چیزها دارند که عاقل از آنها در هراس است.

عاقل‌بودن به‌روشنی کلمه‌ای است که ما تا وقتی مجبور نباشیم تعریفش کنیم، خیلی راحت آن را به‌کار می‌بریم.

عاقل‌بودن در عوض، این‌طور پیش چشم‌مان زنده نیست: درامی ندارد. آدم عاقل، برخلاف شخصیت‌های «خوب» ادبیات، دیالوگ به‌یادماندنی ندارد. انگار چندان واقعی نیست. به فرض که بتوانیم تجسمی از آدم عاقل داشته باشیم، باز هم چیز برجسته‌ای نیست که به چشم‌مان بیاید، تخت و یکنواخت است.

عاقل‌بودن در واقع یک بیماری روحی است؛ همان‌طور که کیرکگارد گفته بود ناامیدترین آدم اصلاً ناامیدکننده نیست،

عاقل خلق می‌کند و دیوانه فقط رنج می‌کشد.

داوکینز این‌طور فرض می‌کند که ما امیدهای زندگی‌مان را به عاقل‌بودنمان گره می‌زنیم، و سلامت عقل وابسته به این است که آن امیدهای زندگی را به چه بسته باشیم.

چه اکثریت مردم جهان عاقل باشند چه نباشند، به‌درستی می‌توانیم بگوییم عاقل‌بودن بسته به این است که ما امیدهای زندگی‌مان را به چه می‌بندیم. برای داوکینز سلامت عقل در آن زندگی‌ای مفهوم پیدا می‌کند که چیزی غیر از قوانین مشخص کیهانی بر آن حاکم است (به‌عبارتی انگار دارد می‌گوید برای عاقل‌بودن نباید خیلی نگران آن باشیم که جهان واقعاً چطور است).

(یک روان‌کاو بریتانیایی، نویل سیمینگتون بچه‌دار شدن را با سقوط یک بمب در خانواده مقایسه کرده است.)

«گفته‌اند که ادر [یکی از اولین روان‌کاوان بریتانیایی] گفته «ما دیوانه به دنیا می‌آییم، وجدانی را در خودمان رشد می‌دهیم، ناشاد می‌شویم و سپس می‌میریم».

برای تابوشکنی باید دیوانه باشی

جان مینارد کینز اقتصاددان در ۱۹۳۲ نوشت؛ «وقتی انباشت ثروت دیگر اهمیت اجتماعی بالایی نداشته باشد، تغییرات بزرگی در آیین اخلاقی به وجود خواهد آمد. آن وقت قادر خواهیم بود خود را از بسیاری اصول شبه‌اخلاقی که دویست سال است که بر ما مسلط شده‌اند و با آنها برخی از ناخوش‌آیندترین کیفیات انسانی را در جایگاه بالاترین فضایل نشانده‌ایم، خلاص کنیم.

آدم‌های عاقل کسانی هستند که هرگز نمی‌توانند به پول عشق بورزند و اصلاً «عشق به پول» برایشان عبارتی متناقض است.

ما نمی‌خواهیم چیزهایی را که دوستشان داریم بکشیم، می‌خواهیم کاری کنیم که رنج بکشند. چرا که اگر کسی را بکشی دیگر نمی‌توانی از او بهره‌کشی کنی.

منحصربه‌فرد بودن تنها برای کسانی اهمیت دارد که گمنامی برایشان یک لذت ممنوعه است. برای آدم‌های عاقل نیاز به شناخته‌شدن، مثل نیاز به فهمیده‌شدن غیرضروری است؛ آنها نیاز ندارند کسی نجاتشان بدهد. تنها برای آدم ناعاقل است که نجات داده شدن، بی‌شک بهتر از آن چیزی است که از آن نجات داده می‌شوند. عاقل حتی نمی‌خواهد که یکی بین بقیه باشد. آنچه باید از آن نجات بیابد، نیاز نابراورده است؛ شناخته شدن، خواسته شدن، دیده شدن، که همگی به معنای نوعی ضمانت است در برابر مغلوب موج خواسته‌ها نشدن.