کتاب سهروردی و افکار او: تاملی در منابع فلسفه اشراق

هر بار که قومی از عهده نوشتن تاریخ عینی خود برنمی‌آید، مثل این است که نه فقط از فهم گذشته خود عاجز مانده بلکه لیاقت آن گذشته را نیز نداشته و عملاً آن را بر باد فنا داده و خود را کاملاً بی ریشه ساخته است. از این لحاظ تاریخ‌نویسی و نوشتن زندگینامه اشخاص بزرگ، به گذشته تعلق ندارد، بلکه از مشخصات فرهنگ آن قوم در زمان حال است؛ گویی تاریخ همیشه معاصر است. منظور اینکه تاریخ‌نویسی یک رشته کاملاً حی و حاضر است و از اشتغالات فرهنگی موجه یک جامعه معین به شمار می‌آید

عقل، داده‌ای اولیه نیست و باید پرورش یابد. تفکر و عقل، متقابلاً در غنی‌سازی یکدیگر مؤثر هستند و در واقع فلسفه این وظیفه را به عهده دارد و بالاخره شخص را به حکمت می‌رساند.

و نیز سخن از پادشاهانی می‌گوید که دعوی سلطنت دارند، ولی اگر بر حقیقت واقف بودند، از دعوی خود شرمنده می‌شدند.

کسانی که امروز به آثار شهاب‌الدین سهروردی علاقمند هستند، مسلماً به لحاظ اطلاعات و سلایق خود، نظری کاملاً غیر از مردم آن دوره دارند. مسئله اصلی فقط حفظ تراث به معنای ظاهری و صوری کلمه نیست و حتی همین نیز چه بسا وسیله‌ای برای نابودسازی آن شود. متفکر دلسوز واقعی امروزی فقط با وقوف کامل به مسائل عصر و زمان خود است که به نحو درست و بدون تظاهر یا تعصب، با کشف و بررسی امکانات واقعی فرهنگ گذشته، می‌تواند حافظ استمرار حیات و سلامت آن باشد. اگر شناخت ارزش‌های گذشته نهایت اهمیت را دارد، به طریق اولی احیاء و حفاظت از آن ارزشها نیز به معنای اصلی کلمه به همان اندازه ـ و شاید هم بیشتر ـ حائز اهمیت‌ خواهد بود و همین مسئله اصلی و مرکزی این نوع بحث‌ها می‌تواند باشد.

یک سرزمین فقط مجموعه‌ای از مناظر، اعم از طبیعی یا ساخته شده به دست بشر، نمی‌تواند باشد. بناها و ساختمانها به خودی خود اعتباری ندارند، بلکه در درجه اول مردم و افرادی مهم هستند که آنها را به وجود آورده‌اند. بدون انس و الفت با مردم، نمی‌توان سرزمین آنها را دوست داشت. راز زیبایی بیابان‌ها، صحراها، جنگل‌ها و البته بناها و ساختمان‌ها از دل فرهنگ یک قوم و یک ملت برمی‌خیزد. سرزمینی که فرهنگ و مردم ریشه‌دار ندارد، نمی‌تواند هویت داشته باشد؛ طبیعت چنین سرزمینی، آلوده می‌شود و در آنجا آنچه ساخته می‌شود، زشت و بی‌روح می‌گردد. روح اصلی مردم در سرزمین آنها، اعم از جنگلی، بیابانی یا کوهستانی انعکاس می‌یابد.

گویی الفاظ به جای معانی نشسته و عبارات صرفاً مبتنی بر ادعا و طمطراق شده‌اند. چیزی افزون بر «من و من»های متداول شنیده نمی‌شود و مباحثه، احتجاج و جدل نه فقط یارای اسکات خصم را ندارند، بلکه صرفاً بر اساس تفتیش افکار و انگیزه‌های پنهانی نادرست تشکل می‌یابند: در این موارد نه به تعامل عقلانی می‌توان پایبند بود و نه حتی به تقابل عقلانی می‌توان پرداخت: تظاهر به علم جای علم را می‌گیرد. شاید سکوت چاره‌ساز باشد، ولی ادامه‌پذیر نیست؛ در نتیجه باید دل کند و رفت.

تفکر به نحو زنده و بر اساس اصول و ضوابط درونی خود، در تاریخ به حرکت درمی‌آید. از این لحاظ آن را می‌توان مشابه رودخانه‌ای دانست که هرگز واقعاً ابتدا به ساکن نبوده و با اینکه از سرچشمه‌های کوچک و معینی شروع شده، خواه ناخواه به ترتیبی که جلو ‌رفته با منابع آبی دیگر نیز همراه شده و در هم آمیخته تا به مرور وسعت و شدت حرکت آن افزایش یافته و به شط بزرگی تبدیل شده است؛ شطی که خروشان و زنده است و نسل‌های متمادی از حضور بالفعل و قدرت سازنده آن بهره‌مند می‌شوند تا استعدادهای خفته و در کمون به منصه ظهور برسند.

اصالت نور در هر صورت تصور دیگری از نفس و روح و حتی جسم و ماده به وجود می‌آورد. بر اساس این تصورات است که در واقع، گویی نظام فکری شهاب‌الدین سهروردی عالم موجود درونی را به عالم خارجی نزدیک می‌کند و در نهایت از این رهگذر ما شاهد انکشاف نورانیت عالم موجود می‌شویم و شاید حتی بتوانیم بگوییم که منشأ و مبدأ اصلی این عالم، همان جنبه بدیع و ممتاز آن است، چه تا تاریکی از نگاه ما زدوده می‌شود دفعتاً و بلافاصله جمال باطنی عالم آشکار می‌گردد

احساس عجیبی به او دست داده بود، احساسی که او آن را از همه وقت و همیشه می‌شناخت ولی واقعاً قادر نبود آن را به وضوح توضیح دهد. فکر کرد این حس به سهرورد ارتباطی ندارد؛ نه آنجا و نه اینجا موطن اصلی او نیست. حس غربت فراتر از واقعیت جغرافیایی می‌رود و هیچ جا و هیچ مکان، نه سهرود، نه مراغه، نه اصفهان، نه دیاربکر و نه حتی آناتولی که کم‌کم گرفتار طوفان کوچکی شده بود، جوابگوی نیاز انسان نیست. در واقع خواه ناخواه همه جا و هر مکان قابل تصور، ذهن را به «آنجا»، به آن جایی که هیچ جا نیست، می‌کشاند: او به ناکجاآباد فکر می‌کرد، سرزمین گمشده‌ای که هیچگاه وجود خارجی نداشته است، ولی درد غربت و احساس دوری آن، انسان را رها نمی‌کند.

پیر اظهار می‌دارد: «حق به دست شیخ است؛ سرّی که از ذوق آن، ارواح گذشتگان بزرگ در آسمان رقص می‌کردند، تو با کسی که روز از شب باز نشناسد بازگویی کرده‌ای» و «شیخ تو را به خود راه ندهد.»

تحقیق و مطالعه درباره یک متفکر، ادیب، شاعر، عارف و غیره الزاماً به منظور قبول افکار، اهداف و حتی سبک و روش کار او نیست. هدف اصلی صرفاً شناخت دقیق شخصیت، آثار و افکار او و معرفی درست آنهاست.

در هر صورت امروزه نتیجه آنچه به عنوان تعلیم فلسفه‌های غربی یا حتی ایرانی و اسلامی در تعلیمات عالیه ما دیده می‌شود، چندان رضایت‌بخش نیست و عملاً این تعلیمات در انحصار افرادی قرار می‌گیرند که نه فقط موجب وسعت ذهن و افزایش اطلاعات واقعی دانشجویان نمی‌شوند، بلکه این تصور نادرست را نیز نزد آنها پدید می‌آورند که با یادگیری تعدادی از اصطلاحات خارجی نامأنوس و ادعای غیرموجه، می‌توان خود را صاحب مکتب فکری قلمداد کرد و غیر مستقیم به آنها تلقین می‌کنند که از این رهگذر تا آخر عمر از هر نوع مطالعه و تأمل اضافی بی‌نیاز می‌توان بود. بر خلاف تصور آنها، باید گفت اگر فلسفه حب حکمت است، فیلسوف یکی از نیازمندترین افراد جهان است و جویندگی و دانش‌آموزی ذاتی اوست و ضرورت تحصیل و یادگیری به اندازه غریزه زندگی نزد او قدرت دارد. حتی باید متقاعد شد که همین عشق به جویندگی مستمر نه فقط بزرگترین امتیاز فلسفه و فصل ممیزه آن است، بلکه همچنین عین پاداش و اجری است که بعد از سالها تلاش و کوشش، نصیب فیلسوف می‌شود.

منطق از نظرگاه شهاب‌الدین سهروردی: منطق در قرن چهارم قبل از میلاد، توسط ارسطو به عنوان وسیله و آلت تنظیم و تدوین شد تا بتوان با توسل به آن ذهن را از خطا مصون نگه داشت و میان حقیقت و زبان نیز نسبت معقولی برقرار ساخت؛ ولی این به آن معنی نیست که منطق صوری او، ریشه‌های انکارناپذیری در سنت‌های فکری قبل از او نداشته‌ است. در این زمینه می‌توان به آثار مختلفی پیش از او اعم از غربی و شرقی اشاره کرد و «از دانشمندانی چون کسانقراطیس

شخصی که به حکمت اشراق گرویده است، چه به لحاظ نظری و چه به لحاظ عملی سالک محسوب می‌شود، زیرا در این نحله میان نظر و عمل تعامل عمیقی برقرار است و اولین اصلی که سالک باید فرابگیرد و بر اساس آن، شعار باطنی خود را مفهوم سازد، همین ادغام نظر و عمل و مطابقت دادن مراتب شناخت با مراتب وجود است.

تاریخ دوره اسلامی ایران به خوبی نشان می‌دهد که با وجود ناملایمت‌های غیر قابل انکار و فرهنگ‌ستیزی‌های خصمانه و نادرست، ایرانیان نه فقط به ارزش‌های علمی، فنی، هنری و ادبی خود حتی‌الامکان وفادار مانده‌اند، بلکه به لحاظ آنچه هنر، حکمت و معارف اسلامی خوانده می‌شود، موجب پیدایش آثار ماندگاری شده‌اند که در دیگر کشورهای اسلامی هرگز با این همه ظرافت، ابتکار و مرغوبیت، سابقه نداشته و تحقق پیدا نکرده است. حتی به لحاظ صرف اعتقادات، ایرانیان موفق شده‌اند فضایل اسلامی را با فضایل اخلاقی چون انسانیت، انصاف و عدالت نزدیک سازند و سد محکمی بسازند در مقابل بعضی جنبه‌های قشری و سطحی که از بقایای اعتقادات خرافی قدیمی بعضی از اقوام بوده که بعداً اسلام آورده‌اند.

به عقیده او حکمت عملی و اخلاق بر چهار حکم و دستور بنیادی ابتناء دارد: «از انباشتن مال و ثروت خودداری کن»، «در پی جاه و مقام اجتماعی مباش و از فرصت‌طلبی بپرهیز»، «الزاماً مقلد و تابع اکثریت مشو»، «از تفکر منفی خودداری کن».

البته مسلم است که هیچ قوم و ملتی ابتدا به ساکن موقعیت‌های موجود را بتمامه خود نمی‌تواند انتخاب کند؛ موقعیت‌ها همیشه ناخواسته تحمیل می‌شوند. ما موقعیت‌ها را خود انتخاب نمی‌کنیم، بلکه اگر خوش‌بین باشیم، می‌توانیم بگوییم که شاید بر حسب آنها بتوانیم عکس‌العملها و مواضع خود را انتخاب کنیم. با اینکه از این لحاظ نیز آزادی کامل نداریم، زیرا اگر شرایط واقعی را که بالاخره به نحوی ضرورت دارند، در نظر نگیریم، انتخاب ما الزاماً دور از عقل و در نتیجه عبث و کاذب خواهد بود

با این حال حتی قبل از حمله مغول به ایران و ویرانی نیشابور، در غرب ایران نیز کم‌کم استعدادهایی پیدا می‌شد که نمایندگان آنها در تجسسات روحی خود از سبک و سیاق دیگری برخوردار بوده‌اند که شاید معروفترین آنها شهاب‌الدین یحیی سهروردی باشد. او ضمن نوآوری‌های بسیار، باز به هیچ‌وجه بی‌توجه به سنت حکما و عرفای شرق‌نشین این آب و خاک نبوده و با احترام و ارادت بالایی از جویندگان راه حق، چون بایزید بسطامی، ابوالحسن خرقانی و بسیاری دیگر یاد کرده و افزون بر آنها عمیقاً به سراینده‌ای چون حکیم ابوالقاسم فردوسی نظر داشته ‌است. به عقیده او فردوسی به چهره‌‌های اساطیری ایران باستان جان و روان بخشیده و موجب شده است که بر اساس حماسه‌های پهلوانی بتوان به حماسه‌های اصیل عرفانی نیز تحقق بخشید.

معبد شیز در اطراف شهرستان تکاب در آذربایجان غربی در گنجک شیز واقع است، این معبد در دوره ساسانیان دلالت بر وحدت دین کل ایرانیان می‌کرده است و نظر بر این بوده که از این رهگذر، از تشتت اعتقادات دوره اشکانی ممانعت کنند. در دوره اشکانی هر فرقه یا حتی خانواده‌ها معبد خاصی برای خود داشته‌اند. امروزه این محل توسط یونسکو به عنوان منطقه فرهنگی جهانی ثبت شده است؛ شیز را در قدیم نویسندگان یونانی اکباتان شمالی نیز می‌نامیده‌اند. این مکان را که دارای چارطاق محرابی است و آتش مقدس در آنجا نگهداری می‌شده «پزش‌گاه» می‌نامیدند و در دوره ساسانی پادشاهان در آغاز سلطنت با درباریان و لشگریان خود از تیسفون تا آنجا را پیاده به زیارت می‌رفتند و هنگام احساس خطر، نذر و هدایایی به آنجا می‌فرستادند.

حتی می‌توان تصور کرد که خاطرات عصر آل‌زیار و اقداماتی که مرداویج مؤسس این سلسله در اصفهان انجام داده بوده است، نظر شهاب‌الدین را به آن شهر جلب کرده باشد. مرداویج عَلَم استقلال برافراشته و می‌خواسته است به جای حکومت خلفای بغداد به احیای آداب و سنن ملی نیاکان ایرانی بپردازد و در اصفهان عصر او جشن‌های ملی از جمله جشن سده را با شکوه هر چه تمامتر در ساحل زاینده‌رود برپا کرده بوده‌اند. شکوه و هیبت مرداویج را در دوره‌های بعدی هیچ یک از کشورگشایان ایرانی نداشته‌اند. از این لحاظ خاطرات خاندان شیعی آل‌بویه را نیز نمی‌توان فراموش کرد که در زمانی که شهاب‌الدین سهروردی در اصفهان تحصیل می‌کرده، کاملاً در اذهان زنده بوده است.

به سبب اختیاری که به انسان داده شده است، جایگاه اصلی او مشروط و وابسته به اراده، مسئولیت‌پذیری و ابتکار طراحی راه از سوی خود اوست.