بریده‌هایی از کتاب ارزیابی شتابزده

آقای شهردار! آیا می‌دانید که در یک شهر اسلامی بلندتر از مناره خانه خدا چیزی ساختن زشت است؟ دست‌کم این را می‌دانید حتی برج مقبره سلطنتی را هم از گنبد حضرت عبدالعظیم بلندتر نساختند. شما چرا این مسایل را رعایت نمی‌کنید؟

هیچ واقعه‌ای را تا صد سال بر آن نگذرد نمی‌توان داوری کرد و هیچ‌کسی را و هیچ نوشته‌ای را یا اثری را و شاید او که مورخ بود، حق داشت

این را هم بدان که اگر می‌خواهی با شعر تفنن کنی، اگر می‌خواهی وقت بگذرانی و اگر این را هم وسیله‌ای می‌دانی که سری توی سرها درآوری، کور خوانده‌ای؛ در این ولایت، کار هنر، کار جهاد است؛ جهاد با بی‌سوادی، با فضل‌فروشی، با فرنگی‌مآبی، با تقلید، با دغلی، با نان‌به‌نرخ‌روزخوردن، با بلغمی‌مزاجی... حالا اگر مردی، این گوی و این میدان.

خواهش می‌کنم غم تیراژ شعر را نخوری که به‌دست دخترمدرسه‌ایها خواهی افتاد.

زنهامان هم وقتی می‌خواهند مثلا در شعر انقلاب کنند، تازه پورنوگراف می‌شوند و آن هم به‌نفع مردها. مبلغی می‌شوند برای ناشناس‌مانده‌ترین قابلیتهای زنانه خویش. من نمی‌دانم شعر جدید تا کی می‌خواهد فقط ارضاکننده محرومیتهای دخترمدرسه‌ایها باشد؟ مگر اجباری هست که دیوان اشعار تو در چند هزار نسخه منتشر بشود؟

ارزیابی گفته‌ام به این علت که اغلب اینها برداشتی است در جستجوی نقدی.

شاعر امروز هم مثل آدم هرکاره دیگری، آدمی است سرگردان در این جهان میان ترس و امید. چه بخواهد و چه نخواهد قبل‌از شاعری باید بداند که کجای این دنیا را گرفته یا کجایش را از او گرفته‌اند و نه‌تنها این را بداند؛ بلکه باید اینهمه را در شعرش بگوید و مهدی اخوان ثالث یکی از همین آدمها است. آدمی نجیب که شاعر هم هست و زبان شعرش هم رسا است.

از صفحه ۶۸ ـ «مردم امریکای لاتین و افریقا و آسیا درباره مسایل مهم سیاسی و اقتصادی مربوط به خودشان خیلی کمتر اطلاع دارند تا از حوادث بسیار بی‌اهمیت کوچکترین شهرهای امریکا و اروپای غربی... در مارس ۱۹۵۶، روزنامه‌نویسانی از چهار گوشه آسیا در توکیو اجتماع کردند ـالبته به‌سرپرستی مؤسسه راکفلرــ تا تبادل رأیی بکنند. معلوم شد که مثلاً در ژاپون و هند کمتر از ۵ درصد اخبار خارجی روزنامه‌های محلی مربوط به هند یا ژاپون است و تکلیف ۹۵ درصد بقیه معلوم است!».

از صفحه ۷۷ ـ «در نواحی متعددی از جهان به‌علت قرنها عدم امنیت، مردم عادت کرده‌اند که پس‌اندازهای خود را به‌صورت طلا یا جواهرات نگهدارند یا به وسایل تقلبی به‌صورت ارز به خارج بفرستند که در کشور امن‌تری محفوظ بماند. در بعضی دیگر از کشورها مردم پولشان را فقط در معاملات مستغلات یا بنای عمارات و سینماها و مهمانخانه‌ها به‌کار می‌اندازند که هیچکدام اینها طبعاً ازنظر تولید ملی کوچکترین ارزشی ندارد.» و البته که ما دچار چنین وضعی نیستیم!

از صفحه ۹۵ ـ «سیمای حزن‌آور قضیه این است که همه‌جا متحدین غرب، آنهایی هستند که حکومتهاشان ازنظر اجتماعی بیشتر متحجرند و از همه بیشتر با اصلاحات اساسی دشمن. این کشورها همانها هستند که به‌دست ملاکان بزرگ یا بازرگانان ثروتمند یا فئودالها اداره می‌شوند.»

از صفحه ۱۲۵ ـ «یک سیاه افریقایی یا یک هندی یا هریک از اهالی بلیوی اگر بخواهد سطح زندگی خود و فرزندانش را بالا ببرد، باید عالماً عامداً یک‌پنجم آنچه را که تولید می‌کند، صرفه‌جویی کند؛ یعنی درحدود بیست‌درصد درآمد ملی این کشورها باید پس‌انداز بشود... اما در غالب این‌نوع کشورها، فقط دو تا چهارصد به‌این قصد در سرمایه‌گذاری مولد پس‌انداز می‌شود و بقیه به مصرف خرید کالاهای غیرتولیدی می‌رسد؛ یعنی در ساختمان قصور و اتومبیلها و جواهرات و دیگر تفننها صرف می‌شود.»

از صفحه ۸ ـ ۱۲۷ ـ «اعتبارات سالانه (آمریکا) برای کمکهای فنی به تمام کشورهای عقب‌مانده، روی‌هم‌رفته به‌زحمت از قیمت یکی از آخرین انواع زیردریاییهای اتمی که آمریکا می‌سازد تجاوز می‌کند. ۱۱۳ میلیون دلار کمک فنی برای سال ۸ ـ ۱۹۵۷ در مقابل ۱۰۰ میلیون دلار اعتبار ساخت زیردریایی «تریتون». در سال مالی ۱۹۵۶ از ۳۷۶۶ میلیون دلار اعتبار امنیت دسته‌جمعی، مقدار ۳۱۷۹ میلیون دلارش برای کمکهای نظامی تصویب شده بود و تنها ۲۵۰ میلیون دلار آن برای کمک به رشد و توسعه ممالک عقب‌مانده و ۱۲۵ میلیون دلار برای همکاری فنی.»

(میراث، مرداب، آخر شاهنامه، پیغام، قصیده) اجزاء پراکنده منظومه‌ای است که سنگینی بار کتاب را به‌دوش دارد.

مهدی اخوان ثالث، شاعری است «شاعر» به تمام این واماندگیها و ترسها و واقف به موقعیت زمانی و مکانی خویش. به ادراکی غریزی نه عقلایی و به‌همین‌علت، زبان زمانه است و نیز به‌همین‌علت، دفتر شعرش مکمل جهانی میان ترس و امید است و این آخرین حرف او است که: «هان کجاست؟ پایتخت این دژآیین قرن پرآشوب ـ قرن شکلک‌چهر بر گذشته از مدار مهر ـ لیک بس دور از قرار ماه. قرن خون‌آشام ـ قرن وحشتناکتر پیغام.» آذر ۱۳۳۸