کتاب فلسفه ملال

آنچه افراد را به دردسر می‌اندازد تخیلاتشان است. اگر تخیلی نداشتیم، مشکلی هم نداشتیم چون آنچه را بود می‌پذیرفتیم.

چه کسی می‌تواند، سرگذشت پیرمرد را بگوید؟ غیبت را با ترازو بسنجد؟ آرزو را وَجَب کند؟ و حاصل جمعِ اندوه‌های جهان را اندازه بگیرد؟ که در حصار واژه‌ها محصورند؟

گئورگ زیمل می‌گوید، وابستگی به مد نشانهٔ بی‌ارزشی شخصیت فردی، و ناتوانی فرد در شخصیت بخشیدن به خویشتن است. (۱۱۴)

منظور از تهی بودن زمان، تهی بودن از معناست.

هنگامی که با فقدان معنای فردی روبه‌روییم، باید با سرگرمی‌های مختلف، یعنی معناهای جعلی، به دنبال خلق جایگزینی برای آن باشیم.

در ملال عمیق، هیچ چیزی برای انسان خواستنی نیست. در این حالت، دنیا افسرده و مرده است.

ملال معمولاً زمانی ایجاد می‌شود که نمی‌توانیم آنچه را می‌خواهیم انجام دهیم، یا مجبور باشیم کاری را انجام دهیم که نمی‌خواهیم.

چیزها یکی‌یکی اهمیت خود را از دست نمی‌دهند، بلکه ناگهان همه چیز به کلّ بی‌اهمیتی تبدیل می‌شود.

"هرگز نمی‌توانیم نیاز خود به توسعه و رهاسازی خویشتن را انکار کنیم". (۶۲) نیاز ما به مرزشکنی حذف‌شدنی نیست، و هولدرلین این حسرت توسعه را برای رسیدن به هدفی که همواره در خارج از دسترس ما قرار دارد به‌خوبی بیان می‌کند: "هیچ عمل و اندیشه‌ای هرگز تا جایی که آرزو دارید نمی‌رود. شکوه انسان در این است که هرگز راضی نمی‌شود". (۶۳) تلاش برای رستگاری همواره تا ابد به‌تعویق می‌افتد، و "کشاکش" میان ما و دنیا ادامه می‌یابد و تنها در چشم‌اندازی ابدی پایان می‌یابد.

به همان میزان که می‌توان کار را احتمالاً درمانی برای ملال دانست، یک مشکل یا تنگنا، و تلاشی برای فرار از زمان نیز هست.

تلاش برای بررسی مشکل ملال به‌معنای تلاش برای درک این است که کیستیم و در این برههٔ خاص از زمان در دنیا چه جایگاهی داریم. ما در دل فرهنگ ملال زندگی می‌کنیم، و فلسفهٔ ملال تلاش فروتنانهٔ من است برای کنار آمدن با این فرهنگ.

پسوآ به‌درستی می‌گوید که سخت‌کوشی اغلب به‌اندازهٔ بیکاری ملال‌انگیز است. من شخصاً هیچ‌گاه به‌اندازهٔ زمانی که مشغول تکمیل رساله‌ای بزرگ، بعد از چندین سال کار بودم، گرفتار ملال نشدم. این کار مرا چنان دچار ملال کرد که برای ادامه‌اش مجبور شدم همهٔ ارادهٔ خود را به‌کار بگیرم و تنها چیزی که نصیبم شد خستگی عظیم بود. به نظرم کار کاملاً بی‌معنایی بود، و آن را تقریباً مثل یک ماشین خودکار به‌پایان رساندم.

انسان‌ها به معنا معتادند. ما همه مشکل بزرگی داریم: زندگی ما باید نوعی محتوا داشته باشد و نمی‌توانیم زندگی‌ای را تحمل کنیم که از نوعی محتوای معنابخش تهی باشد. بی‌معنایی ملال‌انگیز است و برای توصیف ملال می‌توان از استعارهٔ عقب‌نشینی معنا بهره جست. ملال را می‌توان آزردگی‌ای دانست که نشانهٔ این است که نیاز به معنا برآورده نشده است. برای این‌که بتوانیم این ناراحتی را برطرف کنیم، به‌جای بیماری به نشانه‌های آن حمله می‌کنیم و چیزهای مختلفی را به‌جای معنا می‌نشانیم.

این لذت‌ها و خوشی‌ها، جز این‌که راهی برای وقت‌کُشی باشند، چه ارزشی دارند؟ می‌توان تصور کرد که این رفتارها به ما امکان می‌دهد تا مرکز لذت در مغز را در حالت تحریک دائمی نگه داریم تا زندگی به سفر تفریحی بی‌وقفه‌ای، از لحظهٔ تولّد تا هنگام مرگ تبدیل شود، ولی به‌نظر می‌رسد چنین زیستنی بیش از حد بی‌ارزش است.

تی. اس. الیوت نوشت: زندگی‌ای که در زیستن از دست داده‌ایم کجاست؟

هنگامی که با فقدان معنای فردی روبه‌روییم، باید با سرگرمی‌های مختلف، یعنی معناهای جعلی، به دنبال خلق جایگزینی برای آن باشیم. یا پرستش شخصیت‌های مشهور را در نظر بگیرید که باعث می‌شود مردمی که زندگی خودشان از هر گونه معنا تهی است کاملاً مجذوب زندگی دیگران شوند. آیا شیفتگی ما به چیزهای عجیب و غریب، که رسانه‌های جمعی هر روز به آن دامن می‌زنند، ثمرهٔ آگاهی ما از این ملال نیست؟

"مردم از سر ملال چه‌ها که نمی‌کنند! (۴۸) آن‌ها از سر ملال مطالعه می‌کنند، از سر ملال بازی می‌کنند، و سرانجام از سر ملال می‌میرند"

هم‌زمان، ملال عالی‌ترین احساس انسانی نیز هست، چون این واقعیت را بیان می‌کند که روح انسان، در مفهومی خاص، بزرگ‌تر از تمامی جهان است. ملال بیان نومیدی عمیق از نیافتن چیزی است که بتواند نیازهای بی‌پایان روح را برآورده کند. علاوه بر این، به نظر لئوپاردی ملال منحصر به نجیب‌زادگان است و "توده‌ها" در بهترین حالت تنها از بیکاری رنج می‌برند. (۳۰)

مارتین دالمن را بیش‌تر ترجیح می‌دهم که بین چهار نوع ملال تمایز قائل می‌شود: ملال برخاسته از موقعیت (situative boredom)، همچون زمانی که منتظر کسی هستیم، به سخنرانی گوش می‌دهیم یا سوار قطار می‌شویم؛ ملال برخاسته از اشباع (boredom of satiety) که زمانی ایجاد می‌شود که مقدار بیش از حدی از یک چیز داریم و همه چیز مبتذل و پیش‌پاافتاده می‌شود؛ ملال وجودی (existential boredom)، که زمانی است که روح ما از هر گونه محتوایی تهی می‌شود و دنیا به چیزی خنثی تبدیل می‌شود؛ و ملال خلاقانه (creative boredom)، که ویژگی بارز آن نتیجه‌ای است که ایجاد می‌کند نه محتوایش: یعنی این‌که فرد مجبور می‌شود کار جدیدی انجام دهد. (۸۶) این چهار نوع ملال با یکدیگر همپوشانی دارند، ولی تمایزات روشنی نیز دارند. فلوبر

آنچه افراد را به دردسر می‌اندازد تخیلاتشان است. اگر تخیلی نداشتیم، مشکلی هم نداشتیم چون آنچه را بود می‌پذیرفتیم

البته تنهایی فی‌نفسه چیز خوبی نیست و اغلب همچون باری بر شانه‌هایمان سنگینی می‌کند، ولی منفعت بالقوه‌ای نیز دارد. همهٔ انسان‌ها تنها هستند، و برخی بیش از دیگران تنهایند. ولی هیچ کس را گریزی از تنهایی نیست. مهم این است که چگونه با این تنهایی روبه‌رو می‌شویم و آیا آن را فقدانی می‌دانیم که آرامش ما را سلب می‌کند، یا امکانی که ما را به آرامش می‌رساند. اولاف بول دربارهٔ "فکر عالی و حساس تنهایی" نوشته است. (۲۹) تنهایی به ما امکان می‌دهد که به‌جای جست‌وجوی تعادل در دیگران و چیزهای دیگر که چنان سرعتی دارند که همواره از دستان ما بیرون می‌لغزند، در وجود خود به جست‌وجوی آن برخیزیم.

ئی. ام. چوران می‌گوید: "درد مکان مشخصی دارد، ولی ملالْ شیطانی را احضار می‌کند که خانه و پشتیبانی ندارد و به‌جز این هیچی شناسایی‌ناپذیر، که ما را می‌فرساید، هیچ چیزی ندارد".

ملال با بیکاری ارتباط ندارد، بلکه با معنا مرتبط است.

احساس تنهایی گاهی ویرانگر نیز هست. انزوا مجازاتی وحشتناک است و تنهایی ممکن است به‌جای یکپارچگی به فروپاشی منتهی شود.

یکی از منابع ملال عمیق این است که به دنبال لحظهٔ بزرگ می‌گردیم در حالی که آنچه داریم لحظه‌های کوچک است.

تردیدی نیست که ملال نه‌تنها برای افراد، بلکه برای کل جامعه نیز پیامدهای جدی دارد. دلیل این‌که ملال برای افراد نیز مشکلی جدی است این است که با فقدان معنا همراه است، و فقدان معنا برای فردی که به آن دچار شده مشکلی جدی است. من باور ندارم که می‌توان گفت دلیل این‌که دنیا بی‌معنا می‌نماید این است که فردی به ملال دچار شده، یا دلیل این‌که فردی گرفتار ملال شده بی‌معنایی دنیاست. نمی‌توان بین این دو رابطه‌ای علت و معلولی یافت. ولی ملال و بی‌معنایی به‌نوعی با یکدیگر ارتباط دارند.

ما تقریباً هیچ فرصتی برای استراحت نداریم و از فعالیتی به فعالیت دیگر می‌رویم، چون نمی‌توانیم با زمان "تهی" کنار بیاییم.

"مردم از سر ملال چه‌ها که نمی‌کنند! (۴۸) آن‌ها از سر ملال مطالعه می‌کنند، از سر ملال بازی می‌کنند، و سرانجام از سر ملال می‌میرند".

آیا چیزها هنوز چیز هستند؟

از میان انسان‌ها نیز تنها کسانی مستعد ملال‌اند که از نظر قوای ذهنی دست‌کم معمولی باشند. افراد کودن ممکن است بی‌علاقگی را بشناسند ولی ملال را تشخیص نمی‌دهند.