هوهانس تومانیان

هوهانس تومانیان (۱۹ فوریه‌ی ۱۸۶۹ ـ ۲۳ مارس ۱۹۲۳) شاعر، نویسنده، مترجم و کنشگر ادبی و اجتماعی ارمنی بود و از او به‌عنوان شاعر ملی ارمنستان یاد می‌شود. او در طول زندگی ادبی خود آثاری در قالب شعر، رباعی، بالاد، رمان، افسانه و نیز نوشته‌های انتقادی و روزنامه‌نگارانه خلق کرد. بخش عمده‌ی آثار تومانیان در سبک رئالیسم نوشته شده و بازتاب‌دهنده‌ی زندگی روزمره و مسائل اجتماعی زمانه‌ی اوست.

تومانیان در روستای تاریخی دسق (Dsegh) در منطقه‌ی لوری زاده شد. در سنین جوانی به تفلیس مهاجرت کرد؛ شهری که در قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم مرکز اصلی فرهنگ و اندیشه‌ی ارمنی در امپراتوری روسیه بود. او به‌دلیل زبان ساده، صمیمی، عمیق و شاعرانه‌اش به‌سرعت در میان جامعه‌ی ارمنی شهرت یافت.

آثار تومانیان الهام‌بخش اقتباس‌های فراوانی در سینما و انیمیشن شده‌اند. همچنین دو اپرای مهم بر اساس نوشته‌های او ساخته شده است.

پدر او، اصلان تومانیان، کشیش روستا بود و به خاندان اشرافی تومانیان تعلق داشت؛ شاخه‌ای از خاندان سلطنتی مامیکونیان که در سده‌های دهم و یازدهم از منطقه‌ی تارون به لوری مهاجرت کرده بودند. مادرش، سونا، زنی قصه‌گو و شیفته‌ی افسانه‌ها بود و نقش مهمی در شکل‌گیری ذوق روایی تومانیان ایفا کرد. او بزرگ‌ترین فرزند خانواده‌ای هشت‌نفره بود. تحصیلات ابتدایی خود را در مدرسه‌ی کلیسایی دسق و سپس در جلال‌اوغلی گذراند و از سال ۱۸۸۳ در مدرسه‌ی نرسیسیان تفلیس تحصیل کرد. نخستین شعرش را در ۱۲سالگی سرود. از دهه‌ی ۱۸۹۰، همکاری گسترده‌ای با نشریات ادبی و فرهنگی داشت و هم‌زمان در فعالیت‌های اجتماعی مشارکت می‌کرد.

در سال ۱۸۹۹، تومانیان خانه‌ی خود در تفلیس را به محفل گردهمایی روشنفکران ارمنی تبدیل کرد. این محفل که بعدها به نام ورناتون (به‌ معنای اتاق زیرشیروانی) شناخته شد، به یکی از مهم‌ترین کانون‌های ادبی ارمنی در آغاز قرن بیستم بدل شد و نویسندگان و هنرمندان برجسته‌ای در آن حضور یافتند. این جمع تا سال ۱۹۰۸، با وقفه‌هایی فعال بود. در سال ۱۹۱۲، تومانیان به ریاست انجمن نویسندگان ارمنی قفقاز انتخاب شد.

تومانیان در ۱۹سالگی با اولگا ماچکالیان ازدواج کرد. حاصل این ازدواج ۱۰ فرزند بود که برخی از آن‌ها در عرصه‌های فرهنگی و هنری فعالیت داشتند.

در جریان کشتارهای ارمنی‌ـ‌تاتار در سال‌های ۱۹۰۵‌ـ‌۱۹۰۶، تومانیان نقش میانجی و صلح‌جو را ایفا کرد و به همین دلیل دو بار بازداشت شد. او همچنین جنگ گرجستان و ارمنستان در سال ۱۹۱۸ را به‌شدت نقد کرد. در سال ۱۹۱۴ به کمیته‌ی حمایت از قربانیان جنگ پیوست و پس از نسل‌کشی ارمنیان، در سامان‌دهی و حمایت از پناهجویان نقش فعالی داشت. در سال ۱۹۲۱ نیز خانه‌ی هنر ارمنی را در تفلیس بنیان گذاشت.

تومانیان باور عمیقی به آموزه‌های مسیحیت داشت و در اشعارش بارها به پیام انجیل اشاره کرد. او علاوه‌بر آثار اصیل خود، ترجمه‌هایی از بایرون، گوته و پوشکین به زبان ارمنی ارائه داد. زبان او به‌گفته‌ی منتقدان، ساده، طبیعی و سرشار از زیبایی شاعرانه است. بسیاری از عبارت‌های آثار او به ضرب‌المثل‌ها و گفته‌های رایج در زبان ارمنی تبدیل شده‌اند. او در فرهنگ ارمنی با عنوان شاعر همه‌ی ارمنیان شناخته می‌شود.

بالادها و اشعار او عبارت‌اند از: آنوش، آختمار، داوود ساسونی، یک قطره عسل، پایان شر، شاه و دوره‌گرد. نازار دلیر، بزغاله و پانوس بداقبال نیز از افسانه‌های او هستند. آثار تومانیان به زبان‌های بسیاری ترجمه شده‌اند.

تومانیان در پاییز ۱۹۲۱ برای جلب حمایت از پناهجویان ارمنی به قسطنطنیه سفر کرد. پس از بازگشت، بیمار شد و با وجود بهبودی موقت، بیماری‌اش شدت گرفت. او سرانجام در ۲۳ مارس ۱۹۲۳ در مسکو درگذشت. آرامگاه او در پانتئون ارمنیان تفلیس قرار دارد.