کتاب صوتی موانع و ممدات اخلاقی زیستن از دیدگاه مولانا

کتاب صوتی موانع و ممدات اخلاقی زیستن از دیدگاه مولانا با سخنرانی و گویندگی امیر کرمی مجموعه‌ای است از یک گفتار تحلیلی و پرارجاع به مثنوی و دیوان شمس که به همت مؤسسه سروش مولانا منتشر شده است. این کتاب صوتی بر محور یک جلسه‌ی سخنرانی شکل گرفته است که در آن امیر کرمی ابتدا از دشواری تعریف اخلاق زیستن سخن می‌گوید و بعد به‌تدریج از دل همین دشواری تصویری توصیفی از گوهر اخلاقی زیستن ارائه می‌کند. در ادامه‌ی بحث سخن به‌طور کامل به جهان فکری و تجربی مولانا سپرده می‌شود و شنونده همراه با گوینده از مباحث نظری اولیه عبور می‌کند و وارد خوانش و تفسیر ابیات متعدد مولانا درباره‌ی اخلاق، نفس، عشق و تحول درونی می‌شود. در این کتاب صوتی اخلاق زیستن نه به‌عنوان مجموعه‌ای از دستورالعمل‌های خشک، بلکه به‌عنوان نوعی تبدیل مزاج و دگرگونی بنیادین در مرکز ثقل وجود انسان توضیح داده شده است؛ دگرگونی‌ای که از خودمحوری و کبر و حسد و خشم آغاز می‌شود و به تجربه‌ی عشق و مهار نفس می‌رسد. امیر کرمی در طول سخنرانی هم از مفاهیم فلسفی و اخلاقی بهره می‌گیرد و هم با خواندن دعاها، حکایت‌ها و ابیات فراوان از مثنوی و دیوان شمس فضای کتاب صوتی را از یک بحث صرفاً نظری فراتر می‌برد.

درباره کتاب صوتی موانع و ممدات اخلاقی زیستن از دیدگاه مولانا

کتاب صوتی موانع و ممدات اخلاقی زیستن از دیدگاه مولانا با تمرکز بر یک سخنرانی مفصل شنونده را از یک پرسش بنیادین آغاز می‌کند؛ اخلاقی زیستن چیست؟ امیر کرمی در آغاز این کتاب صوتی توضیح می‌دهد که تعریف دقیق و مورد توافق از اخلاقی زیستن تقریباً ناممکن است و به‌جای تعریف باید به توصیف و برجسته‌کردن شاخص‌ها و بن‌مایه‌های اصلی بسنده کرد. او از قاعده‌ی زرین شروع می‌کند؛ همان اصل مشهور که می‌گوید آنچه بر خود می‌پسندی بر دیگران هم بپسند و آنچه بر خود نمی‌پسندی بر دیگران هم مپسند. از دل این قاعده چند نکته‌ی کلیدی بیرون کشیده می‌شود؛ جدی‌گرفتن دیگری، فراتررفتن از دایره‌ی منافع شخصی، به‌رسمیت‌شناختن خواسته‌ها و حقوق دیگران و محدودکردن تمنیات خود در موقعیت‌های تزاحم. در ادامه گوینده میان صرفاً عمل‌کردن به افعال اخلاقی با زور و تکلف و اخلاقی زیستن به‌صورت روان و بدون فشار درونی تمایز می‌گذارد و می‌گوید گوهر اخلاقی زیستن آن‌جاست که انسان بدون فشار بیرونی و درونی به‌طور طبیعی منافع دیگران را هم‌سنگ منافع خود ببیند. کتاب موانع و ممدات اخلاقی زیستن از دیدگاه مولانا در بخش دوم خود به‌طور کامل به دیدگاه مولانا می‌پردازد و از این نقطه به بعد متن سخنرانی سرشار از نقل مستقیم ابیات مثنوی، دیوان شمس و گاه دعاها و متون دینی می‌شود.

امیر کرمی ابتدا بر این نکته تأکید کرده است که مولانا صرفاً یک متفکر نظری نیست، بلکه کسی است که مدعی دیدن و چشیدن تجربه‌هاست؛ یعنی سخن او درباره‌ی اخلاقی زیستن برآمده از سیروسلوک شخصی است نه صرفاً خوانده‌ها و شنیده‌ها. او سپس موانع اخلاقی زیستن از نگاه مولانا را فهرست می‌کند؛ پندار کمال و کامل‌پنداشتن خود، اشتغال به عیب‌جویی دیگران و غفلت از عیب خویش و ریشه‌دارترین آفت یعنی کبر و ناموس (خودبزرگ‌بینی). در کنار این‌ها خشم، شهوت، حسد و تعصب نیز به‌عنوان شاخه‌های همین ریشه معرفی شده‌اند. در ادامه‌ی کتاب صوتی ممدات اخلاقی زیستن از دیدگاه مولانا طرح می‌شود؛ کف نفس، سلف مسترینگ، جابه‌جایی گرانیگاه وجود از منِ حیوانی به عقل و عشق و در نهایت کیمیای عشق که به تعبیر مولانا دوای نخوت و ناموس ما است. ساختار کتاب صوتی به‌صورت یک جریان پیوسته است؛ فصل‌بندی رسمی ندارد اما می‌توان در آن چند محور اصلی را تشخیص داد؛ تعریف و توصیف اخلاقی زیستن، موانع درونی، تحلیل عیوب اخلاقی در شعر مولانا و سپس نقش عشق، صحبت پاکان و دگرگونی مزاج در رسیدن به خلق نیکو.

خلاصه کتاب صوتی موانع و ممدات اخلاقی زیستن از دیدگاه مولانا

در این کتاب صوتی امیر کرمی ابتدا گوهر اخلاقی زیستن را از زاویه‌ای توصیفی توضیح می‌دهد. او با تکیه بر قاعده‌ی زرین اخلاقی زیستن را نوعی خروج از خودمحوری می‌داند؛ یعنی انسان به میزانی اخلاقی زندگی می‌کند که بتواند از حصار منافع و خواسته‌های شخصی فراتر برود، دیگری را جدی بگیرد و مطلوبات او را هم‌سنگ مطلوبات خود ببیند. این نگاه به‌ویژه در زندگی اجتماعی که سرشار از تزاحم منافع است، به معنای محدودکردن خواسته‌های خود و مهار گرگ درونی است. در کنار این گوینده تأکید می‌کند که صرف انجام افعال اخلاقی با فشار و تکلف کافی نیست؛ اخلاقی زیستن آن‌جاست که فرد بتواند به سهولت و روانی راست بگوید، حق دیگران را رعایت کند و منافع خود را کنار بگذارد، بی‌آن‌که درونی‌ترین لایه‌های وجودش در برابر این کار مقاومت شدید نشان دهد. برای رسیدن به این وضعیت باید گرانیگاه وجود جابه‌جا شود؛ یعنی انسان از حالت طبیعی و غریزیِ صرفاً منفعت‌جو به وضعیتی برسد که عقل عملی و وجدان اخلاقی مهار غرایز و تمنیات را در دست بگیرد.

در ادامه کتاب صوتی وارد جهان مولانا می‌شود. امیر کرمی با خواندن ابیات متعدد نشان می‌دهد که مولانا اخلاقی زیستن را بر تجربه‌ی شخصی و دیدن و چشیدن بنا کرده است. نخستین مانع پندار کمال است؛ کسی که خود را کامل می‌پندارد، اصلاً احساس نیاز به حرکت اخلاقی ندارد. مانع دوم عیب‌جویی دیگران و غفلت از عیب خویش است؛ حکایت چهار هندو در مثنوی نمونه‌ای از همین وضعیت است که هر چهار نفر در نماز گرفتار عیب‌گویی دیگری می‌شوند و در نهایت نماز همه تباه می‌شود. عیوب اصلی از نگاه مولانا برشمرده می‌شود؛ خشم و شهوت به‌عنوان اوصاف حیوانی در برابر مهر و رقت به‌عنوان اوصاف انسانی؛ حسد به‌عنوان عقبه‌ای صعب در راه انسان؛ تعصب و سخت‌گیری به‌عنوان نشانه‌ی خامی و در رأس همه کبر و ناموس که مولانا آن را نوعی شرکت در الوهیت می‌داند. در تحلیل او بسیاری از خشم‌ها و نزاع‌ها ریشه در همین کبر دارد.

پس از ترسیم این موانع کتاب صوتی به ممدات اخلاقی زیستن می‌رسد. مولانا به‌جای مبارزه‌ی تک‌تک با هر عیب پیشنهاد می‌کند ریشه زده شود؛ مثل حکایت پسری که به‌جای کشتن تک‌تک مردان فاسد، مادر بدخوی را که سرچشمه‌ی فساد است از میان برمی‌دارد. در زبان اخلاقی این ریشه همان نفس و منیت است. برای قلع این ریشه مولانا از کیمیای عشق سخن می‌گوید؛ عشقی که دوای نخوت و ناموس است، کبر را می‌برد و به‌جای آن کبریا را در دل می‌نشاند، مزاج بد را دگرگون می‌کند و مس وجود انسان را به طلای اخلاقی بدل می‌سازد. در این مسیر صحبت پاکان، پرهیز از هم‌نشینی با ناپاکان و مهربانی و راستی با دیگران نیز به‌عنوان عوامل کمکی مطرح شده است. در پایان تصویر انسان اخلاقی در نگاه مولانا انسانی است که از تنگنای بو و رنگ و خودپرستی بیرون آمده، با خودِ حیوانی‌اش دشمن و با همه جان‌ها دوست است و خوی بدش در پرتو دیدار روی یار و اتصال به گلبن عشق به خوی بهاری و گشاده‌دلی بدل شده است.

چرا باید کتاب صوتی موانع و ممدات اخلاقی زیستن از دیدگاه مولانا را بشنویم؟

شنیدن کتاب صوتی موانع و ممدات اخلاقی زیستن از دیدگاه مولانا فرصتی است برای روبه‌روشدن با پرسش‌های اخلاقی درونی نه در قالب موعظه‌ی مستقیم، بلکه از مسیر گفت‌وگو با شعر و تجربه‌ی مولانا. این کتاب صوتی کمک می‌کند مفهوم اخلاقی زیستن از سطح باید و نبایدهای بیرونی فراتر برود و به سطحی برسد که در آن شنونده با ساختار درونی خود با خودمحوری، پندار کمال، عیب‌جویی و کبر مواجه شود و ببیند مولانا این موانع را چگونه شناسایی کرده و درباره‌ی آن‌ها سخن گفته است. ویژگی دیگر این کتاب صوتی پیوندزدن مفاهیم اخلاقی با کیمیای عشق در اندیشه‌ی مولاناست.

شنونده در طول سخنرانی می‌بیند که چگونه عشق، صحبت پاکان و مهار نفس در شعر مولانا به‌عنوان نیروهایی معرفی شده‌اند که می‌توانند مزاج اخلاقی انسان را دگرگون کنند. این نگاه اخلاق را از سطح توصیه‌های خشک به سطح تجربه‌ای زنده و درونی می‌برد. حضور پررنگ ابیات مثنوی و دیوان شمس همراه با توضیح و تفسیر آن‌ها این کتاب صوتی را به پلی میان متن کلاسیک و دغدغه‌های امروز تبدیل کرده است؛ پلی که هم برای کسانی که با زبان مولانا آشنا هستند جذاب است و هم برای کسانی که می‌خواهند از خلال یک گفتار توضیحی با لایه‌های اخلاقی شعر او آشنا شوند. برای کسانی که به‌دنبال فهم عمیق‌تری از نسبت میان اخلاق، نفس و عشق در سنت فکری ایرانی‌ـ‌اسلامی هستند این کتاب صوتی امکان می‌دهد تا در یک نشست نسبتاً طولانی مسیر فکری منسجمی را دنبال کنند؛ از تعریف اخلاقی زیستن تا شناسایی موانع و سپس آشنایی با ممدات و راه‌های دگرگونی درونی از نگاه مولانا. این همراهی شنیداری می‌تواند آغازگر تأملات شخصی تازه‌ای درباره‌ی شیوه زیستن، نوع رابطه با دیگران و نسبت با خودِ درونی باشد.

شنیدن این کتاب صوتی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

شنیدن کتاب صوتی موانع و ممدات اخلاقی زیستن از دیدگاه مولانا به کسانی پیشنهاد می‌شود که دغدغه‌ی اخلاقی زیستن در زندگی روزمره را دارند و می‌خواهند فراتر از توصیه‌های سطحی با ریشه‌های درونی خشم، حسد، کبر و خودمحوری آشنا شوند. این کتاب صوتی به علاقه‌مندان به مولانا، دانشجویان و پژوهشگران حوزه‌های فلسفه‌ی اخلاق، عرفان و الهیات و نیز کسانی که درگیر پرسش‌هایی درباره‌ی مهار نفس، خودشناسی و نقش عشق در تحول اخلاقی هستند پیشنهاد می‌شود. این اثر همچنین می‌تواند به شنوندگانی که دوست دارند از خلال یک سخنرانی تحلیلی همراه با خوانش فراوان از مثنوی و دیوان شمس با لایه‌های اخلاقی شعر مولانا آشنا شوند، سود برساند.