کتاب سیدمرتضی علم الهدی

کتاب سیدمرتضی علم الهدی اثری احمد علامه فلسفی است که به زندگی، اندیشه و آثار سیدمرتضی علم الهدی، فقیه و متکلم امامی و از شخصیت‌های پرنفوذ اجتماعی شیعه می‌پردازد.

 درباره سیدمرتضی علم الهدی

علی بن حسین بن موسی، از نوادگان ابراهیم در سال ۳۵۵ق در بغداد به دنیا آمد. کنیه‌اش ابوالقاسم و مشهور به «سید مرتضی علم‌الهدی» بود. پدرش حسین ‌بن موسی علوی از علمای سرشناس شیعه و نزدیک به دستگاه خلافت و حاکمان آل بویه بود. او مدت سی سال امیر حاج و حرمین و نقیب الاشراف و قاضی القضات ومرجع تظلمات و شکایات مردم بوده است. سید مرتضی علم‌الهدی، فیلسوف برجسته و یـکی از بزرگان فقهای امامیه، جامع علوم معقول و منقول در عصر خویش بوده و در ادبیات و فـنـون کلام و تفسیر سرآمد اقران بوده است و آنچنان در علوم اسلامی تبحر داشته است که او را مروج الذهب در راس قرن چهارم، و یا مجدد مذهب در قرن مذکور نامیده‌اند.

مادر سید مرتضی، فاطمه دختر حسن (یا حسین)، از نوادگان امام سجاد(ع) بوده است. علی بن حسین بن موسی (۳۵۵-۴۳۶ق) معروف به سیدِ مرتضی، شریف مرتضی و علم الهدی، فقیه و متکلم امامی و از شخصیت‌های پرنفوذ اجتماعی شیعه در دوره آل بویه بود. سید مرتضی مانند پدر و برادرش سید رضی، مدتی نقیب طالبیان، امیرالحاج و رئیس دیوان مظالم بود و در بغداد زندگی می‌کرد و نزد خلفای عباسی و حاکمان آل بویه احترام ویژه‌ای داشت.

«سید مرتضی» یکی از چهره‌های امید آفرین و هدف بخش و سازنده جهان تشیع و بلکه افتخار اسلام به‌شمار آمده، آثار علمی و زندگی اجتماعی و شخصیت معنوی او برای همه نسل‌ها آموزنده و الهام‌بخش است. گرچه بیش از هزار سال از روزگار او می‌گذرد، شایستگی و برجستگی‌های وی سدّ زمان را شکسته و تا امروز امتداد یافته است و شناخت او در همه زمان‌ها به زانوان انسان‌ها توان بیشتر در پیمودن راه انسانیت می‌بخشد. علامه بحرالعلوم که خود سرآمد فقهای شیعه بود، می‌نویسد:

 «علی بن حسین... ابوالقاسم مرتضی علم الهدی، ذوالمجدین و صاحب الفخرین والریاستین، مروّج دین جدّش، سرور ثقلین در قرن چهارم، به روش پیشوایان برگزیده، او سرور علمای اسلام و پس از ائمه اطهار (علیه‌السّلام) از همه کس برتر است. او دانش‌هایی گرد آورد که نصیب هیچ کس نشد و از فضایلی برخوردار گردید که او را از همه کس ممتاز گردانید، دانشمندان مخالف و موافق درباره فزونی فضلش اتّفاق نظر دارند و به تقدمش بر تمامی دانشمندان پیشین و پسین معترف می‌باشند.» .

 نام «سیّد مرتضی علم الهدی» در سازمان علمی، فرهنگی و تربیتی ملل متحد (یونسکو)، در مرحله مقدماتی فهرست «مشاهیر جهانی» آن سازمان قرار گرفت.

خواندن کتاب سیدمرتضی علم‌الهدی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

 دانشجویان و علاقه مندان به فلسفه و سرگذشت دانشمندان مسلمان.

 بخشی از کتاب سیدمرتضی علم‌الهدی

سید مرتضی رابطه نزدیکی با سلاطین آل بویه و خلفای عباسی داشت. او در اشعارش خلیفه القائم و تعداد دیگری از خلفای عباسی را مدح کرده است. محامی، ترجمه الشریف المرتضی، ۱۴۱۵ ق، ص ۴۷-۴۸. شریف مرتضی از سال ۴۰۶ ق از سوی سلطان آل بویه و خلیفه عباسی، نقیب علویان، امیرالحاج و رئیس دیوان مظالم شد؛ مناصبی که پیش از او پدر و برادرش شریف رضی بر عهده داشتند. نصر، «تحلیل فقهی رابطه سلطان و علمای دین از دیدگاه علم الهدی»، ص ۱۷۲-۱۷۳. سید مرتضی در رساله‌ای با عنوان «فی العمل مع السلطان» به پرسشی از مشروعیت همکاری با دستگاه حکومت پاسخ می‌دهد. ابن جوزی، المنتظم، ۱۴۱۲ ق، ج ۱۵، ص ۱۱۲؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ ق، ج ۹، ص ۲۶۳. همکاری با حاکم عادل که همان امام معصوم است جای بحثی ندارد و مسئله اصلی که برای فقهای شیعه و از جمله سید مرتضی مطرح بوده این است که آیا همکاری با سلطان ستمگر در عصر غیبت امام و پذیرش مسئولیت در چنین حکومتی صحیح است؟ به نظر سید مرتضی همکاری با حاکم ستمگر در صورتی که این همکاری فایده‌های عقلی و شرعی داشته باشد، یعنی فرد بتواند در مسئولیت خود رفع ظلم و اقامه عدل کند یا حدود الهی را اجرا کند، صحیح است. سید مرتضی، «رساله فی العمل مع السلطان». برخی نویسندگان شیعه همکاری سید مرتضی با حکومت عباسیان و آل بویه را بر اساس همین مبنا تبیین می‌کنند و نزدیکی او به خلفا و ستایش آنها را در راستای هدف او برای ماندن در دستگاه حکومتی و خدمت به جامعه شیعه ارزیابی کرده‌اند. علیخانی و همکاران، اندیشه سیاسی متفکران مسلمان، ۱۳۹۰ ش، ج ۲، ص ۱۵۴-۱۵۵، ۱۶۰-۱۶۱.

نظریه‌پردازی سیاسی شامل دو دسته تلاش می‌شود: نخست، مفهوم‌سازی و واژه‌پردازی درباره مقئلات سیاسی و دوم، بحث و استدلال برای اثبات گزاره‌های سیاسی. سید مرتضی به عنوان یک اندیشمند اسلامی هم به کار مفهوم‌سازی در سیاست، و هم به پاسخ‌گویی به پرسش‌های اصلی مطرح در سیاست پرداخته است. ایشان که از دانشمندان بنام شیعه در قرن چهارم هجری بوده است، و در رشته‌های مختلف از جمله کلام، فقه، اصول و علوم دیگر متخصص بوده است. سید مرتضی علاوه بر اشتغالات علمی، برخی از مناصب اجتماعی همچون نقابت و مرجعیت دینی را نیز عهده‌دار بود. در این مقاله، اندیشه ایشان در باب سیاست؛ ضرورت حکومت، حکومت مطلوب، ویژگی‌های حاکمان، قلمرو اختیارات حاکم اسلامی، نحوه تعامل مردم با حکومت عدل و جور و سیاست های مالی و قضائی مورد بحث و بررسی قرار گرفته است. واژگان کلیدی مرتضی علم الهدی، ولی؛ حکومت؛ حاکم اسلامی؛ عدالت؛ شریعت.