کتاب تقلای ناسیونالیسم ایرانی

کتاب تقلای ناسیونالیسم ایرانی نوشته فرهاد بابائی، سرگذشت احزاب ملی‌گرا را در پیوند با گشایش و انسداد فضای سیاسی ایران بررسی می‌کند. مسئله‌ی اصلی این کتاب، تغییر موقعیت جریان‌هایی است که از کوشش برای کسب قدرت به مبارزه برای بقای تشکیلاتی رسیدند. نویسنده ضمن بررسی نقش استقلال‌خواهی در همگرایی این احزاب، ضعف سازمانی و وابستگی تشکیلات به چهره‌های سیاسی را نیز تحلیل کرده است. نشر سنجاق این کتاب را منتشر کرده است. بررسی فاصله‌ی میان محبوبیت اجتماعی و پایداری سازمانی، یکی از پرسش‌های محوری این بررسی تاریخی است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب تقلای ناسیونالیسم ایرانی

کتاب تقلای ناسیونالیسم ایرانی نوشته فرهاد بابائی، تاریخ احزاب ملی‌گرا را از زاویه‌ی رابطه‌ی قدرت سیاسی و امکان فعالیت حزبی بررسی کرده است. نویسنده شکل‌گیری این جریان‌ها را صرفاً حاصل اندیشه‌های رهبرانشان نمی‌داند؛ اشغال کشور، رقابت قدرت‌های خارجی، تضعیف حکومت مرکزی و خواست استقلال نیز در توضیح او جای دارند. بحث از پیشینه‌ی انجمن‌های سیاسی و تجربه‌ی مشروطه آغاز می‌شود تا زمینه‌ی پیدایش احزاب روشن شود. فصل اول با عنوان «تأثیر تحولات سیاسی ایران بر احزاب ملی‌گرا»، بخش‌هایی مانند «ظهور احزاب در ایران» و «احزاب سیاسی ایران بعد از شهریور ۱۳۲۰ ش» را در بر دارد. نویسنده در این فصل چهار جریان چپ، راست محافظه‌کار، مذهبی و ملی‌گرا را از یکدیگر تفکیک می‌کند. این دسته‌بندی، جایگاه ملی‌گرایان را در میان رقبا و متحدانشان مشخص می‌سازد. توجه به منشأ اجتماعی رهبران، نقش مطبوعات و شیوه‌ی ورود احزاب به مجلس نیز نشان می‌دهد که موضوع این کتاب، فراتر از معرفی نام‌ها و مرامنامه‌هاست. مسئله‌ی مهم، چگونگی تبدیل محافل نخبگان به نیروهای مؤثر سیاسی و موانع دوام این فرایند است.
کتاب تقلای ناسیونالیسم ایرانی، میان آرمان‌های استقلال‌طلبانه و توان واقعی تشکیلات حزبی فاصله می‌گذارد. نویسنده، ملی‌گرایان را مجموعه‌ای یکدست معرفی نمی‌کند؛ تفاوت در گرایش‌های اقتصادی، نسبت با مذهب و شیوه‌ی مبارزه، همگرایی این جریان‌ها را پیچیده کرده است. بررسی حزب میهن‌پرستان، حزب استقلال و حزب ایران، صورت‌های متفاوت این مسئله را نشان می‌دهد. برخی تشکل‌ها بر محافل روشنفکری تکیه داشتند و برخی ورود به مناصب حکومتی را شرط اصلاح امور می‌دانستند. متن، موفقیت ائتلاف‌ها را در کنار شکنندگی پیوندهای درونی قرار می‌دهد. لحن تحلیل در بخش‌هایی انتقادی است و عملکرد رهبران را از پیامدهای تصمیم‌هایشان جدا نمی‌کند. روایت تاریخی نیز میان شرح رویدادها، معرفی تشکل‌ها و توضیح علل تغییر موقعیتشان حرکت می‌کند. ارجاع به پژوهش‌های تاریخی، خاطرات و اسناد، بخشی از شیوه‌ی ارائه‌ی مطالب است. خواننده از این مسیر با پرسشی مشخص روبه‌رو می‌شود: چرا جریان‌هایی که توان جهت‌دادن به افکار عمومی را داشتند، نتوانستند سازمان‌هایی پایدار و مستقل از اشخاص بسازند؟

خلاصه کتاب تقلای ناسیونالیسم ایرانی

کتاب تقلای ناسیونالیسم ایرانی، دگرگونی فعالیت ملی‌گرایان را در نسبت با فرصت‌های قانونی مشارکت توضیح می‌دهد. گشایش سیاسی، امکان تأسیس حزب، انتشار نشریه و حضور در انتخابات را فراهم می‌کند. احزاب پراکنده، حول استقلال ملی و محدودکردن نفوذ بیگانگان به یکدیگر نزدیک می‌شوند و در نهضت ملی‌شدن صنعت نفت نقش می‌گیرند. کودتا و سرکوب، موضوع فعالیت را تغییر می‌دهد: دستیابی به قدرت جای خود را به مقاومت و حفظ شبکه‌های سیاسی می‌دهد. بازگشایی محدود فضای سیاسی، امکان تجدید سازمان و ائتلاف در جبهه ملی دوم را فراهم می‌سازد؛ اما انسداد دوباره، فعالیت مسالمت‌آمیز را محدود می‌کند. استدلال اصلی نویسنده این است که حذف مجاری قانونی سیاست، علاوه‌بر تضعیف احزاب، زمینه‌ی گرایش به فعالیت مخفی و شکل‌گیری گروه‌های مسلح را مهیا می‌سازد.

چرا باید کتاب تقلای ناسیونالیسم ایرانی را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب تقلای ناسیونالیسم ایرانی را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب رابطه‌ی محدودشدن مشارکت قانونی و تغییر شیوه‌های مبارزه‌ی سیاسی را بررسی می‌کند.
• مقایسه‌ی جریان‌های حزبی، تفاوت ملی‌گرایان با رقبا و متحدانشان را روشن می‌سازد.
• بررسی ضعف کادرسازی و غلبه‌ی اشخاص، به شناخت موانع پایداری احزاب کمک می‌کند.
• بحث درباره‌ی ائتلاف‌ها، فاصله‌ی اشتراک در شعار و توافق تشکیلاتی را نشان می‌دهد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب تقلای ناسیونالیسم ایرانی به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به تاریخ سیاسی ایران و تجربه‌ی تحزب در دوره‌ی پهلوی دوم.
• دانشجویان تاریخ و علوم سیاسی که مسئله‌ی مشارکت و سرکوب را دنبال می‌کنند.
• خوانندگان علاقه‌مند به شناخت زمینه‌های شکل‌گیری جبهه ملی و اختلافات احزاب عضو.

بخشی از کتاب تقلای ناسیونالیسم ایرانی

«در جریان شکل گیری نسبتا پرشتاب احزاب این دوره باید به سه نکته مهم توجه داشت:
۱. احزاب در ایران در واکنش به بحران‌های سیاسی به وجود می‌آیند و با دخالت نخبگان شکل می‌گیرند.
۲. احزاب این دوره به انجمن‌های فرهیختگان شباهت دارند تا نهادهای مردمی و توده محور.
۳. احزاب بیشتر ابزاری بودند برای قدرت تا نهادی که واسط میان دولت و ملت باشد.
این خیزش ملی‌گرایانه با چندین حزب، ولی با تأخیر زمانی نسبت به حزب توده شکل گرفت. حرکت احزاب ملی‌گرا به معنای حرکتی متکی به ملت و مستقل از هرگونه وابستگی به قدرت‌های بیگانه بود که از ابتدای دهه بیست در صحنه سیاسی ایران ظهور پیدا کرده بودند و یکی از علت‌های رشد و گسترش این احزاب ملی‌گرا همین حس وطن دوستی در مقابل کشورهای مهاجم انگلیس و شوروی بود. در اصل اشغال ایران به نفوذ و رشد خصلت ملی‌گرایی در ایران کمک کرد. یکی دیگر از علل اتحاد و بالندگی احزاب ملی‌گرا مقابله و مبارزه با حزب اراده ملی بود که به حمایت انگلستان و رهبری سید ضیاءالدین طباطبایی ایجاد شده بود (مهربان، ۱۳۶۰:۱۷).
شرایط سیاسی پس از ۱۳۲۰ یک بستر احساسی و هویتی تازه ایجاد کرد: جامعه، زیر فشار حضور نیروهای خارجی، به دنبال بازیگرانی می‌گشت که «وابسته» نباشند و بتوانند نماینده اراده ملی باشند. این همان لحظه‌ای است که تحولات سیاسی، نقش‌آفرین می‌شوند. اشغال ایران، یعنی دخالت آشکار قدرت‌های انگلیس و شوروی، احساس «از دست رفتن اختیار» را در لایه‌های وسیعی از جامعه ایجاد کرد. چنین فضایی برای یک نیروی سیاسی که خود را «ملی و مستقل» معرفی می‌کرد، بهترین بستر رشد بود. رشد احزاب ملی‌گرا را باید نتیجه ترکیب دو عامل دانست: برخی عوامل بیرونی، مانند اشغال و رقابت قدرت‌های جهانی؛ و برخی عوامل درونی، مانند میل به حفظ استقلال تصمیم‌گیری در برابر نفوذ خارجی و عدم تسلط حکومت و....»