کتاب علوم بلاغی (۱)

کتاب علوم بلاغی (۱) (آموزش علم معانی) نوشته هدایت الله تقی زاده و ستاره مشایخی، چرایی انتخاب ساختارهای مختلف جمله را در ارتباط با موقعیت و مخاطب بررسی می‌کند. مسئله‌ی اصلی این کتاب، تفاوت میان سخنِ درست و سخنِ متناسب با شرایط است؛ جمله‌ای ممکن است از نظر دستور بی‌اشکال باشد، اما مقصود گوینده را در جایگاه مناسب منتقل نکند. انتشارات دارالهدایه این کتاب را منتشر کرده است. نویسندگان، مباحث علم معانی را در قالب درس، نمونه‌های ادبی و قرآنی و تکالیف تحلیلی تنظیم کرده‌اند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب علوم بلاغی (۱)

کتاب علوم بلاغی (۱) نوشته هدایت الله تقی زاده و ستاره مشایخی، برای درس علم معانی در مقطع کارشناسی رشته‌ی آموزش زبان و ادبیات عرب تألیف شده است. نویسندگان، محتوای درسی را مطابق سرفصل دانشگاه فرهنگیان تنظیم کرده‌اند و شناخت ظرافت‌های جمله‌های ادبی را هدف قرار داده‌اند. پرسش محوری این کتاب چنین است: گوینده چرا از میان صورت‌های مختلف بیان، یک صورت مشخص را انتخاب می‌کند؟ پاسخ، تنها به معنی واژه‌ها وابسته نیست؛ حال مخاطب، هدف سخن و مناسبات میان اجزای جمله نیز اهمیت دارند. مباحث آغازین، پیشینه‌ی بلاغت و تقسیم این دانش به معانی، بیان و بدیع را معرفی می‌کنند. تمایز فصاحت و بلاغت نیز زمینه‌ای برای ورود به بحث‌های تخصصی‌تر فراهم می‌سازد. فصاحت، سلامت واژه و ترکیب را در نظر می‌گیرد؛ بلاغت، تناسب سخن با موقعیت را نیز شرط می‌داند. این تمایز نشان می‌دهد که بررسی ادبی یک عبارت، فراتر از تشخیص درستی دستوری است و به کارکرد معنایی جمله نیز وابسته است.
کتاب علوم بلاغی (۱) در ۱۵ درس تنظیم شده است. «علم بلاغت»، «فصاحت و بلاغت»، «قصر و انواع آن»، «بلاغت وصل و فصل» و «ایجاز، اطناب و مساوات» از عنوان‌های درس‌ها هستند. مباحث خبر و انشا، اغراض امر و نهی و استفهام، تمنی و ترجی و احوال مسند و مسندالیه نیز در این مجموعه جای دارند. دانشجو در بررسی حذف، ذکر، معرفه یا نکره‌آوردن و تقدیم اجزای جمله، رابطه‌ی صورت عبارت با مقصود گوینده را دنبال می‌کند. نمونه‌های فارسی و عربی، فرصت مقایسه‌ی شگردهای بلاغی دو زبان را فراهم کرده‌اند و آیات قرآن نیز از نمونه‌های مورد تحلیل هستند. هر درس، اهداف آموزشی و رفتاری، ارزشیابی و منابع مطالعه‌ی بیشتر دارد. فعالیت‌های یادگیری و تکالیف عملکردی، دانشجو را به مراجعه به متون و استدلال درباره‌ی ویژگی‌های کلام دعوت می‌کنند. رمزینه‌های پاسخ سریع در ابتدای درس‌ها نیز برای دسترسی به محتوای تکمیلی صوتی و متنی پیش‌بینی شده‌اند. این اجزا، مطالعه‌ی مفاهیم را به تمرین تشخیص و تحلیل پیوند می‌دهند؛ بنابراین حفظ اصطلاحات، تنها مقصد آموزش نیست.

خلاصه کتاب علوم بلاغی (۱)

کتاب علوم بلاغی (۱) بر این ایده استوار است که رسایی سخن، از انتخاب واژه‌های درست فراتر می‌رود. گوینده باید ساختار جمله را متناسب با مقصود و وضعیت مخاطب برگزیند. مباحث فصاحت، نخست موانعی مانند دشواری تلفظ، واژه‌های نامأنوس، ضعف ترکیب و پیچیدگی معنا را بررسی می‌کنند. بحث علم معانی سپس نشان می‌دهد که جمله‌ی خبری یا انشایی، حذف یا ذکر یک جزء و کوتاهی یا تفصیل سخن، چگونه در انتقال مقصود نقش دارند. موضوعاتی مانند قصر، وصل و فصل نیز به رابطه‌ی اجزای کلام و جهت‌دادن به معنا مربوط‌اند. پیام اصلی این کتاب، ضرورت توجه هم‌زمان به سلامت عبارت و تناسب بیان است. تمرین‌ها نیز همین شناخت را به بررسی شعر، نثر و آیات قرآن پیوند می‌دهند تا دانشجو بتواند برای برداشت بلاغی خود دلیل بیاورد.

چرا باید کتاب علوم بلاغی (۱) را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب علوم بلاغی (۱) را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• تمایز سلامت دستوری سخن و تناسب بیان با موقعیت را توضیح می‌دهد.
• نمونه‌های فارسی و عربی، امکان مقایسه‌ی کاربرد شگردهای بلاغی را فراهم می‌کنند.
• تکالیف تحلیلی، شناخت اصطلاحات را به بررسی متن پیوند می‌دهند.
• اهداف هر درس و منابع تکمیلی، مسیر مطالعه‌ی دانشگاهی را مشخص می‌کنند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب علوم بلاغی (۱) به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان آموزش زبان و ادبیات عرب که درس علم معانی دارند.
• دانشجویان الهیات و علوم قرآنی که به تحلیل ادبی آیات علاقه‌مندند.
• مدرسان عربی که برای طراحی تمرین‌های بلاغت به نمونه و تکلیف نیاز دارند.