کتاب جامعه شناسی فضا

کتاب جامعه شناسی فضا نوشته مارتینا لوو، پرسشی درباره‌ی زندگی اجتماعی را پیش می‌کشد: آیا فضا فقط ظرفی برای رخ‌دادن کنش‌هاست یا خود در شکل‌گیری روابط انسانی نقش دارد؟ نویسنده، فضا را حاصل پیوند میان انسان‌ها، اشیا، ادراک و کنش می‌داند؛ پیوندی که می‌تواند فرصت‌های حضور، مشارکت یا محرومیت را شکل دهد. ادریس میهمی و علی رضا کریمی این کتاب را ترجمه کرده‌اند. انتشارات دانشگاه خوارزمی این کتاب را همراه با پیشگفتار ویژه‌ی نویسنده برای ترجمه فارسی منتشر کرده است. مباحث کتاب، از تجربه‌ی بدن تا سازمان‌یابی محله‌ها و شبکه‌های ارتباطی را در بر می‌گیرد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب جامعه شناسی فضا

کتاب جامعه شناسی فضا نوشته مارتینا لوو، جایگاه فضا را در نظریه‌ی اجتماعی بازبینی می‌کند. مسئله‌ی اصلی، محدودیت تصوری است که فضا را مکانی آماده و مستقل از انسان‌ها می‌داند. لوو در برابر این تصور، از شکل‌گیری فضا در جریان کنش سخن می‌گوید. انسان‌ها و کالاهای اجتماعی فقط در جایی مستقر نمی‌شوند؛ روابط میان آن‌ها و شیوه‌ی ادراک این روابط نیز در تشکیل فضا سهم دارد. نویسنده، تفکیک فضای مادی از فضای اجتماعی را کنار می‌گذارد تا مادیت و معنا را در پیوند با یکدیگر بررسی کند. نظریه‌ی ساختاربندی گیدنز نقطه‌ی آغاز بحث است. توجه به بدن در اندیشه‌ی بوردیو نیز به توضیح واسطه‌های میان کنش و ساختار کمک می‌کند. این بحث، هم به تجربه‌های روزمره مربوط است و هم به پژوهش درباره‌ی نابرابری، دسترسی و طرد اجتماعی. نتیجه‌ی چنین صورت‌بندی‌ای، جابه‌جایی پرسش از محل وقوع رویدادها به چگونگی ساخته‌شدن و بازتولید نظم‌های فضایی است.
کتاب جامعه شناسی فضا هفت فصل دارد. فصل نخست با عنوان چرا جامعه‌شناسی باید به فضا بپردازد؟ ضرورت بحث را روشن می‌کند. فصل دوم، ایده‌ها و اندیشه‌ها درباره فضا، تقابل برداشت‌های مطلق‌گرایانه و نسبی‌گرایانه را توضیح می‌دهد. فصل سوم، دگرگونی پدیده‌های فضایی، موضوعاتی مانند اجتماعی‌شدن جزیره‌ای، تخیل فضایی و جنسیت را مطرح کرده است. فصل چهارم به صورت‌بندی دیدگاه نویسنده اختصاص دارد. فصل پنجم، تشکیل فضا در تعامل بین کنش و ساختار، مفاهیمی چون فضاسازی، عملیات ترکیب‌بندی، ادراک و تکرارپذیری زندگی روزمره را بررسی می‌کند. فصل ششم، فضاهای ضدفرهنگ، محل آزمودن مفهوم پیشنهادی در یک مثال تحلیلی است. فصل هفتم نیز مبانی بحث را جمع‌بندی می‌کند. پیشگفتار ویژه‌ی نویسنده، دامنه‌ی موضوع را به تفکیک محل سکونت، اعیانی‌سازی، روابط شهری‌ـ‌روستایی، قلمرو، سیالیت و نسبت فضا و زمان گسترش داده است. نمونه‌های پژوهشی این پیشگفتار نشان می‌دهند که نزدیکی مکانی لزوماً به ارتباط اجتماعی نمی‌انجامد. همچنین، گسترش شبکه‌ها الزاماً مرزهای قلمرویی را از میان نمی‌برد. خواننده در طول مباحث، میان توضیح مفاهیم و بررسی موقعیت‌های اجتماعی حرکت می‌کند. اصطلاحات تخصصی و گفت‌وگوی کتاب با نظریه‌پردازان، مطالعه‌ای متمرکز می‌طلبد؛ زیرا هدف، معرفی چند نمونه‌ی شهری نیست، بلکه ساختن ابزار مفهومی برای تحلیل پدیده‌های متفاوت است.

خلاصه کتاب جامعه شناسی فضا

کتاب جامعه شناسی فضا بر این ایده استوار است که فضا هم محصول کنش اجتماعی است و هم شرایط کنش را شکل می‌دهد. لوو برای توضیح این رابطه، دو فرایند را از یکدیگر متمایز می‌کند: فضاسازی و ترکیب‌بندی. فضاسازی به چینش انسان‌ها و کالاهای اجتماعی مربوط است. ترکیب‌بندی، پیوندی است که ادراک، تخیل و یادآوری میان عناصر برقرار می‌کنند تا فضا شکل بگیرد. عادت‌ها، تکرار و نهادینه‌شدن می‌توانند این چیدمان‌ها را تثبیت کنند. بدن، ویژگی‌های مادی اشیا و معانی نمادین نیز در این فرایند دخالت دارند. نویسنده از همین مسیر، تغییر در نزدیکی و دوری را به مسئله‌ای اجتماعی تبدیل می‌کند. فناوری ارتباطی، فضا را محو نمی‌کند، بلکه روابط فضایی را تغییر می‌دهد. این مفهوم‌پردازی باید بتواند تفاوت تجربه‌های فضایی را بر اساس جنسیت، طبقه، قومیت و سن توضیح دهد، بدون اینکه همه‌ی موقعیت‌ها را در قالبی یکسان قرار دهد.

چرا باید کتاب جامعه شناسی فضا را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب جامعه شناسی فضا را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• تقابل تصور فضا به‌عنوان ظرف و برداشت رابطه‌ای از فضا را توضیح می‌دهد.
• مفاهیم فضاسازی و ترکیب‌بندی را برای تحلیل تشکیل فضا معرفی می‌کند.
• نقش بدن، ادراک و مادیت را در نظم‌های اجتماعی آشکار می‌سازد.
• پیوند میان چیدمان فضایی، نابرابری و امکان مشارکت را موضوع بررسی قرار می‌دهد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب جامعه شناسی فضا به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان جامعه‌شناسی که به رابطه‌ی کنش و ساختار علاقه دارند.
• پژوهشگران شهری که تفکیک سکونتی و نابرابری فضایی را بررسی می‌کنند.
• علاقه‌مندان به مطالعات بدن، جنسیت و تجربه‌ی مکان.
• پژوهشگران معماری و جغرافیای انسانی که به مفهوم‌پردازی اجتماعی فضا نیاز دارند.