کتاب عقل و دین

کتاب عقل و دین نوشته حسن قنبری، نسبت میان شناخت عقلی، ایمان و تجربه‌ی دینی را از مسیر روشن‌کردن معنای این مفاهیم بررسی می‌کند. نویسنده بحث را از یک مسئله‌ی اساسی آغاز کرده است: عقل و دین در سنت‌های فکری مختلف همیشه به یک معنا به‌کار نرفته‌اند؛ پس پیش از داوری درباره‌ی سازگاری یا ناسازگاری آن‌ها باید مقصود از هرکدام روشن شود. انتشارات خانه اندیشه زحل این کتاب را منتشر کرده است. مقدمه‌ی مصطفی ملکیان نیز مجموعه‌ای از پرسش‌های مربوط به عقلانیت دین‌ورزی را پیش می‌کشد و زمینه‌ی بحث را مشخص می‌کند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب عقل و دین

کتاب عقل و دین حاصل تدریس حسن قنبری در مقطع کارشناسی ارشد و دکتری فلسفه‌ی دین است. نویسنده تحلیل مفاهیم را به بررسی سیر تحول تاریخی آن‌ها پیوند داده است. مسئله‌ی محوری این است که اختلاف بر سر نسبت عقل و دین، گاهی از تفاوت معنایی همین دو واژه سرچشمه می‌گیرد. این کتاب دو بخش و نه فصل دارد. بخش نخست در پنج فصل، مفهوم عقل را از فلسفه‌ی یونانی تا الاهیات جدید مسیحی دنبال می‌کند. فصل‌های «عقل یونانی»، «عقل در دوره جدید» و «جایگاه عقل در الاهیات جدید مسیحی» از جمله‌ی این فصل‌ها هستند. قنبری در بررسی یونان، ارسطو را نماینده‌ی اصلی عقل متکی بر مشاهده و استنتاج معرفی کرده است. این برداشت، موضع نویسنده در توضیح تاریخ عقل است و مبنای ادامه‌ی بحث قرار می‌گیرد. بررسی متفکران مسیحی، فیلسوفان اسلامی، تجربه‌گرایان و کانت نیز نشان می‌دهد که تلقی از توانایی شناخت انسان چگونه در دستگاه‌های فکری مختلف تغییر می‌کند. نویسنده در این مسیر بیشتر به کارکرد شناختی عقل توجه دارد، نه جایگاه وجودی یا مراتب عقل در نظام‌های فلسفی.
کتاب عقل و دین در بخش دوم، چهار فصل را به دین، ایمان، فهم متون دینی و عقلانیت اختصاص داده است. نویسنده سه تلقی از دین را از یکدیگر جدا می‌کند: دین به‌مثابه تجربه‌ی دینی یا وحی، دین به‌مثابه ایمان و دین به‌مثابه فهم و تفسیر. این تفکیک اجازه می‌دهد پرسش از اعتبار شناختی تجربه‌ی دینی با پرسش از نقش اراده در ایمان یکی گرفته نشود. موضوعاتی چون نسبت وحی با تجربه‌ی دینی، تاریخی‌بودن فهم، پیش‌فرض‌های تفسیر و عقلانیت باور دینی در همین چارچوب بررسی می‌شوند. دیدگاه‌های جان هیک، سوینبرن و پلنتینگا نیز در فهرست مباحث جای دارند. مقدمه‌ی مصطفی ملکیان افق گسترده‌تری از مسائل را ترسیم می‌کند، اما قنبری محدوده‌ی پژوهش خود را مشخص نگه می‌دارد؛ بحث تفصیلی درباره‌ی نیاز انسان به دین و ادله‌ی اثبات وجود خدا موضوع اصلی این کتاب نیست. تجربه‌ی مطالعه‌ی این کتاب بیشتر بر دنبال‌کردن تمایزها و سنجیدن مبنای پرسش‌ها استوار است تا دریافت یک پاسخ واحد برای همه‌ی مسائل دین‌ورزی.

خلاصه کتاب عقل و دین

حسن قنبری در کتاب عقل و دین، ابتدا عقل را در معنای ابزار عادی شناخت انسان بررسی می‌کند؛ ابزاری که مبنای کارش مشاهده و استنتاج است. او سیر بحث را از متفکران یونانی آغاز کرده و سپس برداشت‌های مسیحی، اسلامی و فلسفه‌ی جدید را دنبال کرده است. مسئله در ادامه به معنای دین منتقل می‌شود: آیا موضوع بحث، تجربه‌ی مواجهه با خداست، ایمان‌آوردن است یا فهم متون مقدس؟ نویسنده وحی را همان تجربه‌ی دینی می‌داند و اعتبار معرفتی این تجربه را بررسی می‌کند. او در بحث ایمان، برداشت اراده‌گرایانه را تقویت کرده است؛ برداشتی که ایمان را عمل اراده می‌شمارد، نه عقل. بحث تفسیر نیز بر تاریخی‌بودن فهم و حضور پیش‌فرض‌ها متمرکز می‌شود. ایده‌ی اصلی این است که ارزیابی نسبت عقل و دین بدون تفکیک این معناها، مستعد سوءتفاهم خواهد بود.

چرا باید کتاب عقل و دین را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب عقل و دین را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• سیر تاریخی مفهوم عقل، زمینه‌ی تفاوت برداشت‌های فلسفی از شناخت را روشن می‌کند.
• تفکیک تجربه‌ی دینی، ایمان و تفسیر، به دقیق‌ترشدن پرسش‌های مربوط به دین کمک می‌کند.
• بحث اراده و ایمان، امکان بررسی تفاوت باورکردن و استدلال‌کردن را فراهم می‌سازد.
• مقدمه‌ی ملکیان مجموعه‌ای از پرسش‌های مشخص درباره‌ی عقلانیت دین‌ورزی عرضه می‌کند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب عقل و دین به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان فلسفه‌ی دین که به مبانی شناخت عقلی و باور دینی علاقه دارند.
• خوانندگانی که درباره‌ی نسبت ایمان، اراده و استدلال پرسش دارند.
• علاقه‌مندان به تاریخ فلسفه و مسائل فهم و تفسیر متون مقدس.