کتاب نگرشی نو به آمایش دفاعی کشور‌‌‌های خاورمیانه

کتاب نگرشی نو به آمایش دفاعی کشورهای خاورمیانه نوشته‌ی محمد زنگویی دوم و محسن جان‌پرور، رابطه‌ی میان جغرافیا، سازمان‌دهی سرزمین و امنیت کشورها را بررسی می‌کند. مسئله‌ی اصلی این کتاب، شناخت عواملی است که بر برنامه‌ریزی دفاعی در خاورمیانه اثر می‌گذارند؛ عواملی که از ویژگی‌های زمین و منابع آب تا توزیع جمعیت و شرایط اقتصادی را دربرمی‌گیرند. نویسندگان دفاع را به امور نظامی محدود نمی‌دانند و جایگاه ملاحظات امنیتی را در برنامه‌ریزی ملی و منطقه‌ای توضیح می‌دهند. این کتاب را انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه بخرید و دانلود کنید.

درباره کتاب نگرشی نو به آمایش دفاعی کشور‌‌‌های خاورمیانه

کتاب نگرشی نو به آمایش دفاعی کشورهای خاورمیانه، اثر محمد زنگویی دوم و محسن جان‌پرور، مسئله‌ی دفاع را در پیوند با نحوه‌ی استفاده از ظرفیت‌های سرزمین مطرح می‌کند. نویسندگان آمایش دفاعی را بخشی از برنامه‌ریزی ملی و منطقه‌ای می‌دانند؛ برنامه‌ریزی‌ای که باید موقعیت جغرافیایی، نوع تهدیدها، پراکندگی زیرساخت‌ها و ویژگی‌های جامعه را هم‌زمان در نظر بگیرد. بحث اصلی صرفاً استقرار نیروهای نظامی نیست؛ حفاظت از مراکز جمعیتی، تأسیسات حساس و امکانات حیاتی نیز در این چارچوب جای می‌گیرد. خاورمیانه در این بررسی، منطقه‌ای با ویژگی‌های طبیعی، انسانی و سیاسی متفاوت است و موقعیت ژئوپلیتیکی آن و حضور قدرت‌های جهانی بر مسائل دفاعی کشورهایش اثر می‌گذارند. نویسندگان می‌کوشند مؤلفه‌های مؤثر بر این مسائل را بشناسند و زمینه‌ی ارائه‌ی الگویی متناسب با شرایط منطقه را فراهم کنند. متن با تعریف مفاهیم و مرور دیدگاه‌های پژوهشگران آغاز می‌شود و سپس به شناخت منطقه و دسته‌بندی عوامل مؤثر می‌پردازد. این کتاب از رساله‌ی دکتری محمد زنگویی دوم در رشته‌ی جغرافیای سیاسی استخراج شده است.
کتاب نگرشی نو به آمایش دفاعی کشورهای خاورمیانه در شش فصل تنظیم شده است. فصل نخست مفاهیم پایه‌ی آمایش سرزمین، دفاع و آمایش دفاعی را شرح می‌دهد. فصل دوم به تجربه‌های کشورها، نظریه‌ها و دیدگاه‌های مرتبط می‌پردازد؛ تجربه‌های آمریکا، روسیه، چین، فرانسه، پاکستان، ترکیه، عراق و اسرائیل از موضوعات آن است. نظریه‌ی همسایگی ریچاردسن، مناقشات منطقه‌ای کمپ و هارکاوی و تأثیر عوامل زیست‌محیطی بر امنیت ملی نیز در این فصل بررسی می‌شوند. فصل سوم به کلیات جغرافیایی خاورمیانه اختصاص دارد و موضوعاتی مانند قومیت، مذهب، مرزها، پایتخت‌ها و تنگه‌ها را پوشش می‌دهد. فصل چهارم ابعاد طبیعت‌پایه را از منظر اقلیم، ناهمواری‌ها، خاک، آب و ویژگی‌های زیستی بررسی می‌کند. فصل پنجم به ابعاد انسان‌پایه می‌پردازد و مباحث جمعیتی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی، ژئوپلیتیکی، امنیتی، نظامی و علمی‌ـ‌بهداشتی را دنبال می‌کند. فصل ششم نیز به جمع‌بندی و ارائه‌ی الگوی مناسب اختصاص دارد. این ترتیب، بحث را از مبانی نظری به شناخت مؤلفه‌های منطقه‌ای می‌رساند.

خلاصه کتاب نگرشی نو به آمایش دفاعی کشور‌‌‌های خاورمیانه

ایده‌ی محوری کتاب نگرشی نو به آمایش دفاعی کشورهای خاورمیانه، ضرورت هماهنگ‌کردن برنامه‌ریزی دفاعی با واقعیت‌های فضایی هر کشور است. سرزمین‌ها از نظر منابع، جمعیت، موقعیت، همسایگان و زیرساخت‌ها یکسان نیستند؛ بنابراین برنامه‌های دفاعی نیز نمی‌توانند مستقل از این تفاوت‌ها تدوین شوند. نویسندگان رابطه‌ی انسان، محیط و فعالیت‌های انسانی را در آمایش سرزمین توضیح می‌دهند و سپس به شناخت تهدیدهای نظامی و غیرنظامی و نقش سازمان‌دهی فضا در کاهش آسیب‌پذیری می‌پردازند. تجربه‌های کشورها و نظریه‌های مربوط به منازعه و امنیت، زمینه‌ی بررسی خاورمیانه را فراهم می‌کنند. مؤلفه‌های طبیعی و انسانی منطقه جداگانه بررسی می‌شوند تا سهم هرکدام در برنامه‌ریزی دفاعی روشن شود. پیام اصلی کتاب، پیوند امنیت پایدار با شناخت ظرفیت‌ها و محدودیت‌های سرزمین است؛ پیوندی که توسعه، حفاظت از مردم و حفظ زیرساخت‌ها را نیز دربرمی‌گیرد.

چرا باید کتاب نگرشی نو به آمایش دفاعی کشور‌‌‌های خاورمیانه را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب نگرشی نو به آمایش دفاعی کشورهای خاورمیانه:

• این کتاب تفاوت مفهومی آمایش سرزمین، آمایش دفاعی و آمایش نظامی را توضیح می‌دهد و جایگاه سازمان‌دهی نیروهای مسلح را در چارچوب گسترده‌تر امنیت ملی روشن می‌کند.
• بررسی امنیت، اقتصاد، محیط، سیاست و جامعه نشان می‌دهد که ارزیابی دفاعی فقط به توان تسلیحاتی وابسته نیست و حوزه‌های غیرنظامی نیز با تصمیم‌های دفاعی ارتباط دارند.
• مرور تجربه‌های چند کشور، نمونه‌هایی از پیوند شرایط سرزمینی و اولویت‌های امنیتی به دست می‌دهد؛ از جمله حفاظت از زیرساخت‌های اطلاعاتی، محدودیت وسعت سرزمین و ارتباط مناطق مرزی با مرکز.
• تفکیک عوامل طبیعت‌پایه و انسان‌پایه، چارچوبی برای دسته‌بندی پرسش‌های پژوهشی درباره‌ی نقش محیط طبیعی، ویژگی‌های جمعیت و نهادهای سیاسی فراهم می‌کند.
• بحث درباره‌ی شناخت قابلیت‌های منطقه‌ای، میزان آمادگی و منابع مالی، فاصله‌ی میان تعیین اهداف دفاعی و فراهم‌کردن شرایط اجرای آن‌ها را روشن می‌کند.
• بررسی حفاظت از مراکز حساس در کنار توسعه‌ی سرزمین نشان می‌دهد که محل فعالیت‌ها و امکانات، افزون بر پیامدهای اقتصادی و اجتماعی، پیامدهای امنیتی نیز دارد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب نگرشی نو به آمایش دفاعی کشورهای خاورمیانه به گروه‌های زیر پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک که می‌خواهند ارتباط مفاهیم رشته‌ی خود را با برنامه‌ریزی دفاعی بررسی کنند و با موضوعات و دیدگاه‌های مرتبط با امنیت سرزمینی آشنا شوند.
• پژوهشگران مطالعات خاورمیانه که به نقش مرزها، تنگه‌ها، توزیع جمعیت و ویژگی‌های طبیعی در مسائل امنیتی منطقه علاقه دارند.
• دانشجویان و پژوهشگران برنامه‌ریزی منطقه‌ای و آمایش سرزمین که به جایگاه ملاحظات دفاعی در طرح‌های توسعه و ارتباط سازمان‌دهی فعالیت‌ها، امکانات و سکونتگاه‌ها با کاهش آسیب‌پذیری توجه دارند.
• کارشناسان حوزه‌های دفاع، امنیت و پدافند که به مبانی جغرافیایی تصمیم‌گیری و پیوند تهدیدهای داخلی و خارجی با ظرفیت‌های محیطی، اجتماعی و اقتصادی کشورها علاقه دارند.
• علاقه‌مندان به مطالعات امنیت ملی که می‌خواهند دفاع را فراتر از درگیری نظامی بررسی کنند و با جایگاه عدالت اجتماعی، رفاه، سلامت و حفاظت از محیط‌زیست در مباحث امنیتی آشنا شوند.
• خوانندگان آشنا با متون دانشگاهی که به نظریه‌ها و تجربه‌های کشورها علاقه دارند و می‌خواهند مسائل امنیتی را از مسیر تعریف مفاهیم، مرور پژوهش‌ها و شناخت ویژگی‌های منطقه دنبال کنند.