کتاب دهه هشتاد و شعر ترجمه

کتاب دهه هشتاد و شعر ترجمه نوشته سیدامیرحسین مرتضایی، رابطه‌ی شعر منثور فارسی با شعرهای ترجمه‌شده را بررسی می‌کند. مسئله‌ی اصلی فقط شباهت چند تصویر یا واژه نیست؛ نویسنده می‌پرسد ترجمه چگونه می‌تواند بر شیوه‌ی جمله‌بندی، انتخاب کلمات، تخیل و اندیشه‌ی شاعر اثر بگذارد. نشر خاموش این کتاب را منتشر کرده است. پژوهش میان مشاهده‌ی شباهت و اثبات تأثیرپذیری تفاوت می‌گذارد و نمونه‌های شعر فارسی و ترجمه را در کنار یکدیگر می‌سنجد. یکی از پرسش‌های مهم این کتاب، تأثیر دغدغه‌ی ترجمه‌پذیری بر حضور نشانه‌های بومی در شعر است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب دهه هشتاد و شعر ترجمه

کتاب دهه هشتاد و شعر ترجمه پژوهشی در نقد شعر و مطالعات تطبیقی است. سیدامیرحسین مرتضایی ترجمه را فراتر از انتقال معنای کلمات در نظر می‌گیرد؛ ترجمه از دید او می‌تواند واسطه‌ی ورود شگردهای ادبی، ارزش‌های فرهنگی و اندیشه‌های سیاسی به محیط ادبی مقصد باشد. نویسنده دو مسیر را دنبال کرده است: نخست، بررسی عوامل بیرون از متن مانند استقبال مخاطبان، رسانه‌ها، مطالعات دانشگاهی و جشنواره‌های شعر؛ دوم، مقایسه‌ی ویژگی‌های درونی شعرها. فصل اول با عنوان انتقال فرهنگ با شعر ترجمه‌شده، زمینه‌ی فرهنگی بحث را توضیح می‌دهد. فصل دوم، نمودهای تأثیرپذیری شعر منثور از شعر ترجمه‌شده، به مقایسه‌ی نمونه‌ها اختصاص دارد. متن همچنین از فصل سوم برای توضیح تکمیلی بحث یاد می‌کند. بخش‌هایی مانند کارکردهای ترجمه شعر، شباهت یا تأثیرپذیری، سطح نحوی، سطح واژگانی و سطح ایدئولوژیک، گستره‌ی موضوعات پژوهش را نشان می‌دهند. پرسش درباره‌ی نسبت شعر با فرهنگ بومی نیز در امتداد همین مباحث قرار می‌گیرد.
کتاب دهه هشتاد و شعر ترجمه نمونه‌هایی از سروده‌های رسول یونان، گروس عبدالملکیان، شمس لنگرودی، بیژن نجدی و دیگر شاعران ایرانی را در کنار ترجمه‌ی شعرهای شاعرانی چون ناظم حکمت، ویسواوا شیمبورسکا، ریچارد براتیگان و غادة السمان قرار داده است. نویسنده بررسی را در چهار حوزه‌ی نحو، واژگان، زیبایی‌شناسی و ایدئولوژی پیش می‌برد. حوزه‌ی زیبایی‌شناسی نیز تصویر، صنایع بدیعی و موسیقی را در بر می‌گیرد. بحث از ترتیب ارکان جمله و شیوه‌ی نقل‌قول آغاز می‌شود و به واژگان غیرفارسی، نام‌های خاص، ساخت تشبیه و پیوند تصویرها گسترش می‌یابد. نویسنده در بررسی نمونه‌ها، میان توصیف یک ویژگی و ارزش‌گذاری درباره‌ی کیفیت شعر فاصله می‌گذارد؛ برای مثال، دشواری یافتن ارتباط میان دو گزاره را لزوماً ضعف شعر نمی‌داند. احتیاط در نتیجه‌گیری نیز بخشی از روش پژوهش است. شباهت دو شعر به‌تنهایی سند قطعی تأثیرپذیری محسوب نمی‌شود و تحول درونی شعر هم می‌تواند توضیح دیگری باشد. نویسنده هم‌زمانی چند ویژگی مشترک را عاملی برای تقویت فرضیه‌ی تأثیرپذیری می‌داند، نه جایگزینی برای شواهد روشن. نمونه‌ها نیز الزاماً نشان‌دهنده‌ی اثرگذاری یک شاعر مشخص بر شاعری دیگر نیستند؛ موضوع اصلی، ارتباط شعر فارسی با مجموعه‌ی شعرهای ترجمه‌شده است.

خلاصه کتاب دهه هشتاد و شعر ترجمه

کتاب دهه هشتاد و شعر ترجمه این فرضیه را دنبال می‌کند که شعر ترجمه‌شده می‌تواند هم بر متن شعر فارسی اثر بگذارد و هم انتظار شاعر از سروده‌ی خود را تغییر دهد. ترجمه، علاوه‌بر تصویر و اندیشه، امکان رسیدن به مخاطبانی بیرون از محیط بومی را پیش می‌کشد. نویسنده احتمال می‌دهد همین دغدغه بر انتخاب واژه‌ها و کاهش ارجاع‌های محلی اثرگذار باشد. مقایسه‌ی شعرها سپس به جمله‌های کوتاه، رعایت نحو معیار، جایگاه گوینده در نقل‌قول و شکل‌های تصویرسازی می‌رسد. پژوهش، روابط دور از انتظار میان گزاره‌ها و وجه شباهت‌های دشواریاب را نیز بررسی می‌کند. ایده‌ی محوری این است که شناخت پیوند ترجمه و سرایش، به بررسی هم‌زمان زبان، تخیل و زمینه‌ی فرهنگی نیاز دارد. نویسنده در کنار طرح شواهد، محدودیت اثبات رابطه‌ی مستقیم میان شعرها را نیز حفظ می‌کند و هر شباهتی را نشانه‌ی تقلید نمی‌شمارد.

چرا باید کتاب دهه هشتاد و شعر ترجمه را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب دهه هشتاد و شعر ترجمه را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• مقایسه‌ی نمونه‌های فارسی و ترجمه، بحث تأثیرپذیری را به جزئیات متن پیوند می‌دهد.
• تفکیک شباهت از تأثیرپذیری، دشواری داوری درباره‌ی ارتباط شعرها را روشن می‌کند.
• بررسی ترجمه‌پذیری، رابطه‌ی مخاطب فرامرزی و نشانه‌های بومی را به بحث می‌گذارد.
• دسته‌بندی ویژگی‌های نحوی، واژگانی و تصویری، محورهایی مشخص برای مقایسه‌ی شعرها فراهم می‌کند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب دهه هشتاد و شعر ترجمه به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان ادبیات فارسی و مطالعات ترجمه که به مقایسه‌ی شعرها علاقه دارند.
• شاعران و مترجمانی که نسبت ترجمه‌پذیری و ویژگی‌های بومی را بررسی می‌کنند.
• علاقه‌مندان نقد شعر که درباره‌ی مرز شباهت، تأثیرپذیری و تقلید پرسش دارند.