کتاب ملال گریز

کتاب ملال گریز (ناصرالدین‌شاه معمار و عمارت‌هایش) نوشته حمیدرضا پیشوایی است و نشر اطراف در سال ۱۴۰۴ آن را منتشر کرده است. این اثر با تمرکز بر معماری، هنر و خلق‌وخوی ناصرالدین‌شاه، تصویری متفاوت از این چهره‌ی شناخته‌شده‌ی تاریخ ایران ارائه می‌دهد و به‌جای تکرار داوری‌های رایج، سلیقه‌ها، وسواس‌ها، ملال‌ها و میل او به ساختن را بررسی می‌کند. نویسنده باتکیه‌بر اسناد، خاطرات، نامه‌ها، عکس‌ها و نقشه‌ها نشان می‌دهد که چگونه سلیقه‌ی شخصی یک پادشاه می‌تواند بر شکل شهر و معماری عمارت‌های سلطنتی اثر بگذارد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب ملال گریز اثر حمیدرضا پیشوایی

کتاب ملال گریز، نوشته‌ی حمیدرضا پیشوایی، تصویری متفاوت از ناصرالدین‌شاه ارائه می‌دهد و او را در جایگاه پادشاهی نشان می‌دهد که به فضا، تصویر، بنا، تماشا و تغییر توجه ویژه‌ای داشته است. محور اصلی کتاب رابطه‌ی میان حال‌وهوای درونی شاه و فعالیت‌های معماری اوست؛ از طراحی و انتخاب محل بناها گرفته تا تخریب و ساخت دوباره‌ی عمارت‌ها. نویسنده در این کتاب، به‌دنبال داوری درباره‌ی کارنامه‌ی سیاسی ناصرالدین‌شاه نیست، بلکه با کنارهم‌گذاشتن خرده‌روایت‌های مستند، شخصیتی را ترسیم می‌کند که از یک سو بازیگوش و ملال‌گریز است و از سوی دیگر، سلیقه‌اش به‌خاطر جایگاه سیاسی‌اش بر فضای شهر و حافظه‌ی جمعی اثر گذاشته است.

کتاب ملال گریز در ۱۳ فصل تنظیم شده است. سه فصل نخست به ناصرالدین‌شاه در مقام طراح، بانی و هنرمند می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه او در جزئیات ساخت‌وسازها دخالت می‌کرد، نقشه می‌کشید، نظر می‌داد و گاه طرح‌ها را شخصاً ترسیم می‌کرد. فصل‌های چهارم تا هفتم به سرخوشی‌ها، شیفتگی‌ها، رؤیاها و زندگی روزمره‌ی او اختصاص دارند و فصل‌های هشتم تا دهم نگاه او به فضا و مکان را بررسی می‌کنند. سه فصل پایانی نیز تأثیر این خلق‌وخو و سلیقه را بر عمارت‌های سلطنتی تهران و کاخ گلستان نشان می‌دهند.

حمیدرضا پیشوایی برای نگارش این اثر از منابع دست‌اول فراوانی استفاده کرده است؛ از روزنامه‌های خاطرات و سفرنامه‌ها گرفته تا فرمان‌ها، نامه‌ها، عکس‌ها، نقشه‌ها و ترسیم‌های به‌جامانده از آن دوره. این اسناد به نویسنده امکان داده‌اند تا تصویری ملموس و چندلایه از ناصرالدین‌شاه ارائه کند؛ پادشاهی که از ملال می‌گریخت، با ساختن و تماشاکردن سرگرمی و رضایت پیدا می‌کرد و سلیقه‌اش بر فضای پیرامونش اثر می‌گذاشت.

خلاصه کتاب ملال گریز

کتاب ملال گریز نشان می‌دهد که ناصرالدین‌شاه معماری را صرفاً به ساخت بنا محدود نمی‌کرد و آن را به میل به تغییر، بی‌قراری و شوق تماشا پیوند می‌داد. حمیدرضا پیشوایی با بررسی اسناد و یادداشت‌های روزانه، چهره‌ی شاهی را به تصویر می‌کشد که در طراحی عمارت‌ها، انتخاب محل بناها و تغییر جزئیات آن‌ها حضور مستقیم داشت و به نقاشی، عکاسی و ثبت تجربه‌های شخصی علاقه‌مند بود. کتاب در ادامه رابطه‌ی میان روحیه‌ی تنوع‌طلب ناصرالدین‌شاه و شکل‌گیری فضاهای سلطنتی تهران را بررسی می‌کند. از این منظر، معماری به راهی برای شناخت شخصیتی تبدیل می‌شود که ساختن، تغییردادن و دوباره ساختن بخشی از زندگی او بوده است.

چرا باید کتاب ملال گریز را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب ملال گریز را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب شخصیت ناصرالدین‌شاه را از زاویه‌ی معماری، هنر و تجربه‌ی زیسته بررسی می‌کند و تصویری متفاوت از او ارائه می‌دهد.
• خواننده در این اثر، می‌تواند تأثیر سلیقه و خلق‌وخوی ناصرالدین‌شاه را بر شکل‌گیری عمارت‌ها و فضاهای سلطنتی تهران دنبال کند.
• این اثر بر پایه‌ی اسناد دست‌اولی مانند خاطرات، نامه‌ها، نقشه‌ها و عکس‌ها نوشته شده و روایتش را بر شواهد تاریخی استوار کرده است.
• کتاب رابطه‌ی میان ملال، میل به تغییر، تماشا و ساختن را بررسی می‌کند و از این طریق به شناخت دقیق‌تر شخصیت ناصرالدین‌شاه می‌رسد.
• این کتاب برای شناخت بخشی از تاریخ معماری تهران و کاخ گلستان اطلاعات ارزشمندی در اختیار خواننده می‌گذارد.

خواندن کتاب ملال گریز را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب ملال گریز به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به تاریخ قاجار که می‌خواهند ناصرالدین‌شاه را از زاویه‌ای متفاوت بشناسند.
• خوانندگانی که به تاریخ معماری تهران، کاخ گلستان و عمارت‌های سلطنتی علاقه دارند.
• دانشجویان و پژوهشگران معماری، تاریخ هنر و مطالعات فرهنگی که به رابطه‌ی میان فضا، قدرت و سلیقه علاقه‌مندند.
• کسانی که به شناخت شخصیت‌های تاریخی از طریق اسناد، خاطرات و جزئیات زندگی روزمره علاقه دارند.
• مخاطبانی که از کتاب‌هایی درباره‌ی خلق‌وخو، ذوق هنری و تأثیر آن‌ها بر محیط استقبال می‌کنند.

درباره حمیدرضا پیشوایی

حمیدرضا پیشوایی متولد ۱۳۶۳، معمار، پژوهشگر تاریخ و نظریه‌ی معماری و عضو هیئت‌علمی دانشگاه شهید بهشتی است. او در رشته‌ی معماری و مطالعات معماری ایران در دانشگاه شهید بهشتی تحصیل کرده و حوزه‌ی پژوهشی‌اش بیشتر بر تاریخ و نظریه‌ی معماری، معماری و فرهنگ دوره‌ی قاجار و معماری معاصر ایران متمرکز است.

بخشی از کتاب ملال گریز

«معلوم نیست که علاقۀ عجیب او به ساختن از کجا سر برآورد؛ ولی هر چه بود، به سال‌های ملال‌آور و یکنواختِ کودکی‌اش بی‌ربط نبود. آن سال‌های خاکستری را به این امید تاب آورده بود که سرانجام روزی به همه نشان بدهد کیست و چه کارها که از او ساخته نیست. هنگامی که بر تخت سلطنت نشست، دلش می‌خواست از مزایای سلطنتش بیشترین بهره را ببرد. اما امیرکبیر، همچون پدری سخت‌گیر، همواره مراقب بود تا جلوی اسراف‌کاری‌ها را بگیرد: در اعطای مستمری‌ها، پاداش‌ها، و حتی مخارج شخصی شاه. مثلاً یک بار خطاب به شاه نوشت که «به خدا پول فردای [شرط‌بندیِ] اسب‌دوانی که قریب پانصد تومان می‌شود، به هزار زحمت سرانجام [فراهم] شد.»‌»