کتاب خوانشی نو از فلسفه فارابی

کتاب خوانشی نو از فلسفه فارابی (گسست بنیادین معرفتی از سنت یونانی) نوشته قاسم پورحسن، جایگاه فارابی را فراتر از شرح فلسفه‌ی یونان بررسی می‌کند. پرسش اصلی این کتاب، نسبت ابتکارات فارابی با آموزه‌های اسلامی، خرد ایرانی و مسائل جامعه‌ی اوست. نویسنده معتقد است فهم اندیشه‌ی فارابی بدون بررسی زمینه‌های فکری و سیاسی زندگی او ناقص می‌ماند؛ از همین منظر، مسئله‌ی وجود، سازگاری حکمت و شریعت و معنای مدینه‌ی فاضله را بازخوانی کرده است. نشر نقد فرهنگ این کتاب را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب خوانشی نو از فلسفه فارابی

کتاب خوانشی نو از فلسفه فارابی نوشته قاسم پورحسن، پژوهشی فلسفی درباره‌ی استقلال اندیشه‌ی فارابی و سهم او در تأسیس فلسفه‌ی اسلامی است. نویسنده، معرفی فارابی به‌عنوان شارح ارسطو، مسلمان نوافلاطونی یا متفکری محصور در فرهنگ عربی را ناکافی می‌داند. پورحسن در برابر این برداشت‌ها، پرسش‌ها و ابداعات فارابی را برخاسته از سنت اسلامی و زمینه‌های ایرانی رشد او تفسیر کرده است. بحث، تنها بر میزان تأثیرپذیری از یونان متمرکز نیست؛ مسئله، تفاوت میان دریافت مفاهیم از سنت‌های دیگر و شکل‌دادن به فلسفه‌ای متناسب با نیازهای یک جامعه است. متن ارسالی، فصل اول را با عنوان دوران فارابی معرفی می‌کند و در پایان مقدمه، بخش هفتم را به معرفت‌شناسی فارابی اختصاص می‌دهد. فهرست کامل فصل‌ها در این متن وجود ندارد، اما محورهای زندگی، منطق، هستی‌شناسی و سیاست در توضیح طرح پژوهش حضور دارند. نویسنده همچنین نگارش بخش معرفت‌شناسی را حاصل همکاری با رشیدزاده معرفی کرده است.
کتاب خوانشی نو از فلسفه فارابی، بررسی گزارش‌های تاریخی را به تحلیل مسائل فلسفی پیوند می‌زند. پورحسن روایت‌های مسعودی، ابن ابی اصیبعه، ابن خلکان و دیگران را مقایسه می‌کند تا زمینه‌ی تحصیل فارابی در بخارا و مرو، سفرهای او و تحول علایق فکری‌اش را توضیح دهد. این بررسی، اختلاف منابع و دشواری بازسازی زندگی یک فیلسوف را نیز آشکار می‌سازد. نویسنده در بحث سیاسی، مدینه‌ی فاضله را صرفاً تصویری خیالی نمی‌خواند؛ او این طرح را پاسخی به بحران قدرت، نزاع‌های مذهبی و فاصله‌گرفتن جامعه از عقلانیت می‌داند. بحث الحروف نیز جایگاه مهمی دارد. پورحسن این نوشته را فراتر از اثری درباره‌ی زبان یا شرح مابعدالطبیعه‌ی ارسطو تفسیر کرده است و پیوند تحلیل زبانی، شناخت و پرسش از هستی را در مرکز بررسی قرار می‌دهد. نقد دیدگاه‌های محمد عابد الجابری و برخی فارابی‌پژوهان، به متن حال‌وهوایی مناقشه‌محور می‌دهد. خواننده در این کتاب با موضع مشخص نویسنده مواجه می‌شود، نه گزارشی بی‌طرف از همه‌ی تفسیرها؛ موضعی که برای ارزیابی استدلال‌هایش، توجه هم‌زمان به شواهد تاریخی و تمایزهای مفهومی لازم است.

خلاصه کتاب خوانشی نو از فلسفه فارابی

پورحسن در کتاب خوانشی نو از فلسفه فارابی استدلال می‌کند که خاستگاه فلسفه‌ی اسلامی را نباید تنها در انتقال میراث یونانی جست‌وجو کرد. او میان استفاده از اندیشه‌های دیگران و وابستگی بنیادین به آن اندیشه‌ها تفاوت می‌گذارد. از دید نویسنده، آموزه‌های قرآنی، سنت اسلامی و خرد ایرانی در شکل‌گیری پرسش‌های فارابی نقش تعیین‌کننده دارند. مسئله‌ی وجود، محور پیوند مابعدالطبیعه، اخلاق و سیاست معرفی می‌شود؛ تحلیل زبان نیز مقدمه‌ای برای فهم شناخت و هستی است. پورحسن نظریه‌ی هماهنگی دین و فلسفه را پاسخی به یک نیاز اجتماعی می‌خواند، نه صرفاً کوششی انتزاعی برای آشتی‌دادن دو دستگاه فکری. نتیجه‌ی اصلی این بحث، دعوت به بازخوانی میراث فلسفی از مسیر عقل‌ورزی است. نویسنده معتقد است شناخت فارابی باید از برچسب‌های رایج فاصله بگیرد و بر پرسش‌ها، زمینه‌ها و ابداعات او تکیه کند.

چرا باید کتاب خوانشی نو از فلسفه فارابی را بخوانیم؟

دلایل خواندن این کتاب را می‌توان چنین خلاصه کرد:

• خواننده با استدلال‌های یک تفسیر استقلال‌محور از فلسفه‌ی فارابی آشنا می‌شود.
• مقایسه‌ی گزارش‌های تاریخی، دشواری شناخت زندگی و تحصیلات فارابی را نشان می‌دهد.
• بررسی الحروف، نسبت تحلیل زبان با شناخت و پرسش از وجود را روشن می‌کند.
• بحث مدینه‌ی فاضله، زمینه‌ای برای اندیشیدن درباره‌ی ارتباط فضیلت، عقلانیت و قدرت فراهم می‌سازد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

• دانشجویان فلسفه که به خاستگاه فلسفه‌ی اسلامی و تفسیر اندیشه‌ی فارابی علاقه دارند.
• پژوهشگرانی که اختلاف گزارش‌های تاریخی درباره‌ی زندگی فارابی را دنبال می‌کنند.
• خوانندگانی که می‌خواهند نسبت عقل و دین یا مبانی فلسفی سیاست را در آثار فارابی بررسی کنند.

بخشی از کتاب خوانشی نو از فلسفه فارابی

«برخی بر این باورند که فهم زندگی یک فیلسوف تأثیر چندانی بر دریافت ما از آراء و اندیشه‌های او ندارد. این باور نه‌تنها سبب می‌شود که تحولات و تطورات فکری فیلسوف از ما پنهان بماند بلکه از مؤلفه مهمی بنام زمینه‌های فکری و اجتماعی نیز غافل خواهیم شد. چنانچه تحولات سیاسی‌(‌اجتماعی و فکری دوره فارابی مورد وااندیشی دقیق قرار نگیرد و دوره‌های فلسفی او با توجه به این تحولات ارزیابی نشود، فهم صحیحی از اسباب شکل‌گیری فلسفه خاص فارابی، علت نوشتن کتاب الجمع یا فصوص یا الحروف‌، طرح مدینه فاضله، طرح نظریه سعادت‌، و نظایر آن نخواهیم داشت. زندگی و حیات یک فیلسوف پژواکی از وضعیت فکری جامعه اوست. هیچ اندیشه‌ای در خلأ شکل نمی‌گیرد. هر تفکری بازتابی از تحولات اجتماعی، فرهنگی و سیاسی زمانه خود می‌باشد. فیلسوف با توجه به فهم عمیق زمانه‌اش می‌کوشد تا راه درمانی عرضه کند و بستر عقلانی‌ای برای مناسبات فراهم سازد. فارابی را باید از این منظر جستجو کرد.
دوران فارابی چگونه دوره‌ای است؟ وضعیت فکری این دوره با توجه به تحولات شدید سیاسی چگونه قابل بازخوانی است؟ کدام عنصر نقش تعیین‌کننده‌ای داشت و جایگاه فلسفه چه بود؟ چه زمینه‌هایی در شکل‌گیری اندیشه خاص فارابی بیشترین نقش‌ها را ایفا کرد؟ پاسخ به این پرسش‌ها دو فایده اساسی خواهد داشت: نخست آنکه تصویری روشن از فلسفه فارابی بر ما عرضه خواهد کرد که متمایز از فهم مستشرقان و مورخان عرب‌ خواهد بود؛ دوم آنکه زمینه‌های شکل‌گیری اندیشه‌های خاص فارابی همچون نظریه سیاسی وی، نظریه سعادت‌ و بالاخره فلسفه وجودی‌ متمایز از یونان را آشکار می‌سازد.»