کتاب موسیقی و عرفان

کتاب موسیقی و عرفان (Musique et mystique dans les traditions de l'Iran) نوشته ژان دورینگ، به یکی از پیوندهای کمتر دیده‌شده در فرهنگ ایرانی می‌پردازد: نسبت میان موسیقی مقدس و جهان معنوی اهل حق. نویسنده در این اثر فقط به معرفی آیین‌ها بسنده نمی‌کند و نشان می‌دهد موسیقی در جمع، ذکر، کلام و تجربه‌ی قدسی چه جایگاهی دارد و چرا بدون شناخت این فضا، فهم نغمه‌ها کامل نمی‌شود. این پژوهش را نشر ارس با ترجمه لیلی آتشکار منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب موسیقی و عرفان

کتاب موسیقی و عرفان نوشته‌ی ژان دورینگ حاصل پژوهشی میدانی و متنی است که بر رابطه‌ی موسیقی و تجربه‌ی معنوی در سنت اهل حق تمرکز دارد. نویسنده از همان آغاز روشن می‌کند که هدفش ارائه‌ی تصویری جامعه‌شناختی یا تاریخ‌نگارانه از همه‌ی شاخه‌های این آیین نیست، بلکه می‌خواهد جهان مقدس آن، جایگاه جمع، نقش کلام و اهمیت تنبور و ذکر را از درون فضای زیسته‌ی پیروان توضیح دهد. به همین دلیل، متن فقط درباره‌ی نغمه‌ها نیست؛ درباره‌ی باوری است که موسیقی را به یکی از راه‌های حضور در امر قدسی تبدیل می‌کند.

کتاب در فصل‌های آغازین، ساختار اعتقادی و آیینی اهل حق را شرح می‌دهد؛ از مفهوم خاندان، سید، پیر و دلیل تا سرسپردگی، جم، جم‌خانه و نذر. در ادامه، بحث به‌ سمت کلام‌های مقدس، شیوه‌ی انتقال شفاهی متون، نقش کلام‌خوان و تفاوت ذکر اهل حق با سنت‌های دیگر می‌رود. نویسنده نشان می‌دهد که در این سنت، موسیقی فقط همراهی‌کننده‌ی مراسم نیست، بلکه بخشی از خود تجربه‌ی معنوی است؛ تجربه‌ای که با آواز، تنبور، سربند، همخوانی جمعی و حال‌وهوای خاص مجلس شکل می‌گیرد.

کتاب موسیقی و عرفان همچنین از نظر منبع‌شناسی اهمیت دارد. ژان دورینگ به ضبط‌های میدانی، روایت‌های شفاهی، اجراهای مناطق مختلف و تفاوت‌های کارگان گوران، صحنه و کرمانشاه توجه کرده است. در کنار این‌ها، به مسئله‌ی دشواری دسترسی به متون و محافل اهل حق هم پرداخته است؛ موضوعی که توضیح می‌دهد چرا بسیاری از برداشت‌های بیرونی از این سنت ناقص یا شتابزده بوده‌اند.

خلاصه کتاب موسیقی و عرفان

کتاب موسیقی و عرفان به بررسی این مسئله می‌پردازد که موسیقی در آیین اهل حق چگونه از سطح اجرا فراتر می‌رود و به بخشی از جهان‌بینی و زیست معنوی پیروان بدل می‌شود. نویسنده ابتدا ساختار اعتقادی و آیینی این سنت را توضیح می‌دهد و سپس به سراغ جم، جم‌خانه، کلام، ذکر، تنبور و نقش کلام‌خوان می‌رود.

در بخش‌های مختلف، پیوند میان متن مقدس، آواز، ریتم، همخوانی و حال‌وهوای جمعی بررسی می‌شود. کتاب نشان می‌دهد که فهم موسیقی اهل حق بدون شناخت مفاهیمی مانند حضور، سرسپردگی، مراتب معنوی و جایگاه کلام ممکن نیست. در نتیجه، اثر تصویری از موسیقی به‌ عنوان شیوه‌ای برای یادآوری، تمرکز، مشارکت جمعی و تجربه‌ی امر قدسی ارائه می‌دهد.

چرا باید کتاب موسیقی و عرفان را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب موسیقی و عرفان را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب پیوند میان موسیقی، ذکر و تجربه‌ی معنوی در سنت اهل حق را با جزئیات توضیح می‌دهد.
• خواننده با مفاهیمی مانند جم، کلام، سربند، مقام و نقش تنبور در آیین اهل حق آشنا می‌شود.
• این اثر نشان می‌دهد که موسیقی در یک سنت آیینی فقط هنر اجرا نیست و با باور، حافظه و مناسک جمعی گره خورده است.
• کتاب بر پایه‌ی مشاهده، ضبط‌های میدانی و منابع شفاهی نوشته شده و از همین راه به فضای زنده‌ی اجراها نزدیک می‌شود.
• مطالعه‌ی آن به درک تفاوت میان شنیدن یک نغمه و فهمیدن جایگاه آن در جهان مقدس یک آیین کمک می‌کند.

خواندن کتاب موسیقی و عرفان را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب موسیقی و عرفان به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به موسیقی آیینی و سنت‌های تنبورنوازی در ایران.
• خوانندگانی که می‌خواهند درباره‌ی آیین اهل حق و جایگاه موسیقی در آن بیشتر بدانند.
• پژوهشگران و دانشجویان حوزه‌های موسیقی، مردم‌شناسی و مطالعات دینی.
• کسانی که به رابطه‌ی میان ذکر، کلام، اجرا و تجربه‌ی جمعی علاقه دارند.
• مخاطبانی که می‌خواهند با یکی از لایه‌های کمتر شناخته‌شده‌ی فرهنگ عرفانی ایران آشنا شوند.

درباره ژان دورینگ

ژان دورینگ (Jean During) (متولد ۱۹۴۷) اتنوموزیکولوگ (موسیقی‌شناس قومی)، خاورشناس، پژوهشگر و نوازنده‌ی فرانسوی و از مدیران ارشد پژوهش در مرکز ملی پژوهش‌های علمی فرانسه (CNRS) است. او پس از تحصیل در رشته‌های فلسفه و موسیقی در دانشگاه استراسبورگ، دهه‌ها از عمر خود را در ایران و قلمروهای فرهنگی آسیای مرکزی سپری کرد و ضمن فراگیری مبانی موسیقی ردیف‌دستگاهی و نواحی نزد استادان، به نوازندگی سازهایی چون تار، سه‌تار، تنبور و سرود تسلط یافت. دورینگ با پیوند میان نظریات علمی، تجربه‌ی عملی نوازندگی و واکاوی پیوندهای عمیق میان موسیقی و عرفان اسلامی، نقشی کلیدی و مرجع در معرفی موسیقی ایرانی و مشرق‌زمین به مجامع دانشگاهی جهان ایفا کرده است.

کارنامه‌ی علمی و اجرایی ژان دورینگ دربرگیرنده‌ی تألیف ده‌ها کتاب، صدها مقاله‌ی تخصصی و ضبط بیش از ۴۰ آلبوم پژوهشی از راویان موسیقی کهن شرق است. از مشهورترین آثار و تألیفات او می‌توان به «ردیف میرزا عبدالله برای تار و سه‌تار»، «موسیقی اصیل ایرانی؛ سنت و تحول»، «موسیقی و عرفان در سنت‌های ایرانی»، «روح نغمات»، «موسیقی و وجد» و کتاب تحسین‌شده‌ی «هنر موسیقی ایرانی» (همراه با داریوش صفوت و ضیاء میرعبدالباقی) اشاره کرد؛ آثاری که از متون پایه‌ای و منابع دانشگاهی در رشته‌های موسیقی‌شناسی و ایران‌شناسی به شمار می‌روند.

بخشی از کتاب موسیقی و عرفان

«در بطن اقوام کُرد، یک طایفهٔ مذهبی به نام اهل حق وجود دارد که با مسلک و آیین‌های خاصش در چهارچوب اسلام رسمی قرار می‌گیرد. شرق‌شناسان ریشه‌های تاریخی و مبنای عقاید آن‌ها را پیدا نکردند؛ زیرا با مشکل تعبیر و تفسیر داده‌های خاصی مواجه شده بودند که اصل آن‌ها به‌هیچ‌وجه اسلامی نبود.

این اجزا مجموعهٔ همگنی را به وجود نمی‌آوردند تا بتوان این مسلک را منطقاً ناشی از یکی از شاخه‌های مذهبی قدیمی دانست. هیچ‌یک از نظریاتی که در این باب ارائه شده است قابل دفاع نیست؛ نه اصل بودایی آن (گوبینو، ۱۹۲۲)، نه اصل میترایی یا گنوسی مسیحی آن (ایوانف، ۱۹۵۳) و نه اصل اسماعیلی و مانوی و غیرهٔ آن. در اینجا ما نه به مسئلهٔ خاستگاه این مسلک و نه به شاخه‌هایی که بنیان‌گذاران آن ساخته‌اند می‌پردازیم و نه عوامل پیش‌اسلامی آن را مورد تحقیق قرار می‌دهیم که گاهی مانند چشمهٔ زیرزمینی بیرون می‌زنند. بدیهی است که در این کتاب ما نمی‌توانیم به تمامی این وجوه بپردازیم یا تمام فرضیه‌های گروه‌های مختلف را، که از بعضی نظرها دفاع می‌کنند و نظرهای دیگر را فرعی می‌دانند، در نظر بگیریم. درک چنین واقعیت پیچیده‌ای که مدام هم تغییر می‌کند غیرممکن است. به‌علاوه، بستگی به دیدگاه تحقیق (تاریخی، قوم‌شناختی، جامعه‌شناختی یا مذهبی) دارد و همچنین واقعیت‌های مشابه با نگاه‌های متفاوتی دیده می‌شوند و مخلوط شدن این دیدگاه‌ها موجب سردرگمی بیشتر می‌شود. با توجه به مشکلات موجود، ما مدعی نیستیم که نظر قطعی دربارهٔ این راه ارائه دهیم. بااین‌حال عقاید و اصولی که ما مرجع قرار داده‌ایم تقریباً عقاید اکثریت پیروان یا حداقل برخی از عارفانی است که گوبینو بر مقام معنوی و روحانی آن‌ها تأکید کرده است. (۳۳۸‌: ۱۸۵۹).»