کتاب ام الکتاب

کتاب ام الکتاب (بر اساس منابع اهل سنت) نوشته داریوش قنبری مرداسی است و نشر سنجاق در سال ۱۴۰۵ آن را منتشر کرده است. این کتاب باتکیه‌بر آیه‌ی محکمات و متشابهات، به‌سراغ این پرسش می‌رود که مقصود از ام‌الکتاب چیست و آیات محکم چه نسبتی با بنیادهای فهم قرآن دارند. نویسنده برای توضیح این ایده، از معناشناسی واژه‌ها، نقل آیات و ارجاع به تفسیرها استفاده کرده و از خلال آن‌ها تصویری از نسبت میان جهان‌بینی، احکام و هدایت به دست داده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب ام الکتاب اثر داریوش قنبری مرداسی

کتاب ام الکتاب، نوشته‌ی داریوش قنبری مرداسی، بر محور یکی از تعبیرهای مهم قرآنی شکل گرفته است: محکمات به‌عنوان ام‌الکتاب. نویسنده از همان آغاز، این تعبیر را نه‌فقط یک اصطلاح تفسیری، بلکه کلیدی برای فهم جایگاه آیات بنیادین قرآن در نظر می‌گیرد. متن با نقل آیه‌ی مشهور سوره‌ی آل‌عمران شروع می‌شود و بعد به‌سراغ توضیح معنای محکم، متشابه، حکم و احکام می‌رود. در این مسیر، فرهنگ‌های لغت، تفسیرها و نمونه‌های قرآنی کنار هم قرار می‌گیرند تا نشان داده شود چرا آیات محکم پایه و اصل کتاب دانسته شده‌اند.

کتاب ام الکتاب فقط در تعریف واژه‌ها متوقف نمی‌ماند و تصویری کلی از نسبت میان شناخت جهان و عمل دینی ارائه می‌دهد. داریوش قنبری مرداسی قرآن را مجموعه‌ای می‌بیند که هم به توصیف انسان، جهان، مرگ، آخرت و تاریخ می‌پردازد هم بایدها و نبایدهای رفتاری را روشن می‌کند. بر همین اساس، میان آیات متشابه و حوزه‌ی تبیین هستی از یک‌ سو و آیات محکم و حوزه‌ی فرمان، قانون و تکلیف از سوی دیگر پیوند برقرار شده است. این نگاه باعث می‌شود متن از بحثی صرفاً لغوی فاصله بگیرد و به‌سمت ترسیم یک نقشه‌ی فکری برای خواندن قرآن برود.

کتاب ام الکتاب در بخش‌های بعدی، این مبنا را به سوره‌ی حمد و سپس آیات آغازین سوره‌ی بقره پیوند می‌زند. در این قسمت‌ها، مفاهیمی مانند حمد، ربوبیت، عبادت، استعانت، هدایت، ایمان به غیب، نماز، انفاق، ایمان به وحی، یقین به آخرت، وفای به عهد، پرهیز از فساد، عدالت‌خواهی، نیکی به والدین و خوش‌گفتاری بررسی شده‌اند. فضای اثر بیشتر استدلالی و تفسیری است، اما در میان بحث‌ها از شعر، نقل‌قول و مثال هم استفاده شده تا مسیر روشن‌تر شود. حاصل کار متنی است که می‌خواهد از دل آیات، هم معنای ام الکتاب را توضیح دهد و هم نشان دهد این معنا چگونه به زیست دینی و اخلاقی گره می‌خورد.

خلاصه کتاب ام الکتاب

کتاب ام الکتاب می‌کوشد تا توضیح دهد که چرا آیات محکمْ مادر و اساس قرآن دانسته شده‌اند. داریوش قنبری مرداسی ابتدا از ریشه و معنای واژه‌هایی مانند محکم، حکم و احکام شروع می‌کند و با کنارهم‌گذاشتن آیات، فرهنگ‌های لغت و تفسیرها به این نتیجه می‌رسد که محکمات بخش‌های استوار، روشن و بنیادین کتاب الهی‌اند. سپس این مبنا را به فهم کلی قرآن پیوند می‌دهد و میان آیات ناظر به شناخت جهان و انسان و آیات ناظر به فرمان‌ها و حدود رفتاری تمایز می‌گذارد.

در ادامه، با تفسیر بخش‌هایی از سوره‌ی حمد و آیات آغازین سوره‌ی بقره، مجموعه‌ای از اصول اعتقادی و اخلاقی مانند ایمان، عبادت، انفاق، عدالت، وفاداری و نیکی به دیگران شرح داده می‌شود.

چرا باید کتاب ام الکتاب را بخوانیم؟

• این کتاب یک تعبیر کلیدی قرآنی یعنی ام الکتاب را محور قرار می‌دهد و از خلال آن شیوه‌ای برای فهم جایگاه آیات محکم ارائه می‌کند.
• خواننده با مطالعه‌ی کتاب می‌تواند نسبت میان محکمات، متشابهات، احکام و هدایت را دنبال کند.
• این کتاب بحث لغوی، تفسیری و اخلاقی را در کنار هم می‌آورد و نشان می‌دهد که یک اصطلاح قرآنی چگونه به رفتار و باور دینی پیوند می‌خورد.
• بخش‌های مربوط به سوره‌ی حمد و آیات آغازین سوره‌ی بقره مسیر استدلال نویسنده را از مفهوم‌پردازی به مصداق‌های روشن می‌رساند.
• خواندن این کتاب برای کسانی مناسب است که می‌خواهند درباره‌ی مفاهیمی مانند ایمان، انفاق، عدالت، وفای به عهد و نیکی به والدین تأمل کنند.

خواندن کتاب ام الکتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب ام الکتاب به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• خوانندگانی که می‌خواهند درباره‌ی معنای محکمات و متشابهات شناخت دقیق‌تری به دست آورند.
• علاقه‌مندان به مباحث قرآنی که پیوند میان تفسیر واژگان و نتیجه‌های اعتقادی و اخلاقی را دنبال می‌کنند.
• کسانی که به تفسیر آیات سوره‌ی حمد و سوره‌ی بقره علاقه دارند.
• مخاطبانی که می‌خواهند درباره‌ی نسبت میان جهان‌بینی، احکام و زیست دینی بیشتر بدانند.
• افرادی که از متن‌های استدلالی مبتنی‌بر آیات، نقل‌قول‌ها و ارجاع‌های تفسیری استقبال می‌کنند.

بخشی از کتاب ام الکتاب

«ماده (حا - کاف - میم ) ماده ای است که در همه مشتقاتش این معنا خوابیده که مثلا فلان چیز که محکم است، بدین جهت محکم است که فساد در آن رخنه نمی کند، و چیزی آنرا پاره پاره نساخته و کار آن را مختل نمی سازد، و همچنین احکام، و تحکیم، و حکم - به معنای داوری - و نیز حکمت، - به معنای معرفت تام و علم جازم و نافع - و همچنین حکمت بضم حا - به معنای افسار اسب - که در همه این مشتقات معنایی از نفوذ ناپذیری و محکم بودن ساختمان، خوابیده، بعضی از دانشمندان گفته اند که: ماده مورد بحث، دلالت دارد بر دو چیز: نفوذناپذیری و منعی که توام با اصلاح باشد.»