کتاب بی تفاوتی اخلاقی

کتاب بی تفاوتی اخلاقی (Moral Disengagement) نوشته آلبرت بندورا و ترجمه فاطمه صادق نژاد و منیژه صدیقی است و انتشارات ارجمند آن را منتشر کرده است. این اثر به یک پرسش مرکزی می‌پردازد؛ اینکه انسان‌ها چگونه می‌توانند به دیگران آسیب برسانند و درعین‌حال تصویر اخلاقی خود را حفظ کنند؟ نویسنده با تکیه‌ بر نظریه‌ی شناختی‌ـ‌اجتماعی، سازوکارهایی را بررسی می‌کند که با کمک آن‌ها رفتار زیان‌بار، توجیه و پنهان یا از مسئولیت شخصی جدا می‌شود. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب بی تفاوتی اخلاقی اثر آلبرت بندورا

کتاب بی تفاوتی اخلاقی نوشته‌ی آلبرت بندورا به مسئله‌ای می‌پردازد که فقط به خطای فردی محدود نمی‌شود و تا سطح نهادها، گروه‌ها و نظام‌های اجتماعی گسترش پیدا می‌کند. محور اصلی اثر این است که انسان‌ها همیشه با کنارگذاشتن معیارهای اخلاقی زندگی نمی‌کنند؛ بلکه گاهی همان معیارها را به‌صورت گزینشی معلق می‌کنند تا بتوانند رفتار آسیب‌رسان را برای خود قابل‌قبول جلوه دهند. نویسنده این فرایند را در پیوند با عاملیت اخلاقی، خودتنظیمی و خودتحریمی‌های درونی توضیح و نشان می‌دهد که چرا صرفِ داشتن اصول اخلاقی، تضمینی برای رفتار اخلاقی نیست.

این کتاب فقط به تعریف یک مفهوم بسنده نمی‌کند و دامنه‌ی بحث را به موقعیت‌های گوناگون می‌کشاند؛ از زندگی روزمره و تصمیم‌های فردی تا جنگ، مجازات اعدام، صنعت دخانیات، کسب‌وکار، رسانه و سیاست. در کتاب بی تفاوتی اخلاقی هشت سازوکار اصلی برای بی‌اثرکردن بازدارنده‌های اخلاقی معرفی شده است؛ سازوکارهایی مانند توجیه اخلاقی، زبان خوش‌بینانه، جابه‌جایی مسئولیت، پخش مسئولیت، کوچک‌نمایی پیامدها، انسانیت‌زدایی از قربانی و سرزنش قربانی. این گستره باعث می‌شود کتاب حاضر در نمونه‌های اجتماعی و تاریخی هم قابل‌ردیابی باشد.

کتاب بی تفاوتی اخلاقی از فصل نخست با توضیح ماهیت عاملیت اخلاقی آغاز می‌شود و سپس به‌تدریج چارچوب نظری خود را بسط می‌دهد. آلبرت بندورا رابطه‌ی میان باورهای فردی، فشارهای محیطی، ساختارهای اجتماعی و رفتار را بررسی می‌کند و نشان می‌دهد چگونه افراد ممکن است در یک موقعیتْ دلسوز و در موقعیتی دیگر بی‌رحم باشند. فضای اثر تحلیلی است و بر پایه‌ی مثال‌ها، پژوهش‌ها و موقعیت‌های واقعی پیش می‌رود. نتیجه متنی است که اخلاق را نه به‌عنوان مجموعه‌ای از شعارها، بلکه به‌عنوان میدان کشمکش میان خودارزیابی، منافع، فشار جمعی و توجیه‌های ذهنی بررسی می‌کند.

عنوان فرعی این کتاب عبارت است از: چگونه برخی به دیگران آسیب می‌رسانند بدون اینکه عذاب وجدان پیدا کنند.

خلاصه کتاب بی تفاوتی اخلاقی

رفتار آسیب‌رسان همیشه از نبودِ اخلاق ناشی نمی‌شود؛ بلکه گاهی از جداشدن موقت اخلاق از عمل شکل می‌گیرد. آلبرت بندورا نشان می‌دهد افراد و گروه‌ها چگونه با توجیه‌کردن رفتار خود، تغییر زبان، پنهان‌کردن پیامدها، تقسیم مسئولیت یا مقصردانستن قربانی، از عذاب وجدان فاصله می‌گیرند. کتاب از مفهوم عاملیت اخلاقی شروع می‌کند و بعد نشان می‌دهد این فرایند در سطح فردی، جمعی و نهادی چگونه عمل می‌کند. دغدغه‌ی اصلی نویسنده فهم این مسئله است که چرا انسان‌ها می‌توانند همزمان خود را اخلاقی بدانند و در کارهای زیان‌بار مشارکت کنند.

چرا باید کتاب بی تفاوتی اخلاقی را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب بی تفاوتی اخلاقی را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب سازوکارهای ذهنی و اجتماعیِ توجیه رفتار آسیب‌رسان را به‌صورت مشخص توضیح می‌دهد.
• خواننده با مطالعه‌ی اثر حاضر می‌تواند رابطه‌ی میان وجدان، خودارزیابی و فشارهای محیطی را دقیق‌تر درک کند.
• این اثر نشان می‌دهد بی‌تفاوتی اخلاقی فقط مسئله‌ی افراد نیست و در سازمان‌ها و نظام‌های اجتماعی هم عمل می‌کند.
• کتاب به فهم بهتر موضوعاتی مانند سرزنش قربانی، پخش مسئولیت و انسانیت‌زدایی کمک می‌کند.
• مطالعه‌ی این اثر برای بررسی تصمیم‌های اخلاقی در زندگی روزمره، رسانه، سیاست و کسب‌وکار سودمند است.
• این کتاب اخلاق را از سطح توصیه‌های کلی پایین می‌آورد و به فرایندهای واقعی رفتار پیوند می‌زند.

خواندن کتاب بی تفاوتی اخلاقی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب بی تفاوتی اخلاقی به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• خوانندگانی که می‌خواهند درباره‌ی ریشه‌های روان‌شناختی رفتارهای آسیب‌رسان بیشتر بدانند.
• علاقه‌مندان به روان‌شناسی اجتماعی و مباحث مربوط به عاملیت، خودتنظیمی و مسئولیت اخلاقی.
• کسانی که درباره‌ی نقش نهادها، رسانه‌ها و گروه‌ها در عادی‌سازی آسیب اجتماعی پرسش دارند.
• دانشجویان و پژوهشگرانی که به پیوند میان اخلاق، رفتار و ساختارهای اجتماعی علاقه‌مند هستند.
• مخاطبانی که می‌خواهند مفهوم سرزنش قربانی و توجیه‌سازی اخلاقی را دقیق‌تر بشناسند.

درباره آلبرت بندورا

آلبرت بندورا (Albert Bandura) زاده‌ی سال ۱۹۲۵ میلادی، روان‌شناس برجسته‌ی کانادایی‌ـ‌آمریکایی، استاد علوم اجتماعی در دانشگاه استنفورد و یکی از تأثیرگذارترین و بزرگ‌ترین روان‌شناسان تاریخ به شمار می‌رود که با عبور از رفتارگرایی مطلق و پایه‌گذاری رویکردهای شناختی، تحولی عظیم در حوزه‌های آموزش و درمان و روان‌شناسی شخصیت ایجاد کرد؛ به طوری که در رتبه‌بندی‌های علمی پس از اسکینر، فروید و پیاژه به‌عنوان چهارمین روان‌شناس بزرگ تاریخ شناخته شد و در آوریل ۲۰۲۵ اولین روان‌شناسی نام گرفت که ارجاعات گوگل اسکالرِ او از مرز یک میلیون گذشت.

این نویسنده در خانواده‌ای مهاجر با تبار لهستانی و اوکراینی در شهر کوچک موندیر در آلبرتا متولد شد. محدودیت‌های آموزشی زادگاهش او را به فردی خودآموخته و مستقل تبدیل کرد. آلبرت بندورا پس از دبیرستان برای حفاظت از بزرگراه آلاسکا در یوکان مشغول به کار شد و مواجهه با خرده‌فرهنگ‌های آنجا جرقه‌ی علاقه‌اش به آسیب‌شناسی روانی انسان را زد. او تحصیلات خود را در دانشگاه بریتیش کلمبیا آغاز کرد و موفق به دریافت جایزه‌ی بولوکان شد و سپس مدارک کارشناسی‌ارشد و دکتری روان‌شناسی بالینی خود را از دانشگاه آیوا دریافت کرد.

آلبرت بندورا در سال ۱۹۵۳ به دانشگاه استنفورد پیوست و تا زمان بازنشستگی در سال ۲۰۱۰ آنجا ماند و حتی در سال ۱۹۷۴ به‌عنوان رئیس انجمن روان‌شناسی آمریکا (APA) انتخاب شد؛ پستی که خودش می‌گفت تنها به‌خاطر کسب ۱۵ دقیقه شهرت نامزد آن شده بود. مهم‌ترین و مشهورترین دستاورد پژوهشی او آزمایش عروسک بوبو (Bobo doll) در سال ۱۹۶۱ بود که نشان داد کودکان با مشاهده‌ی رفتار پرخاشگرانه یا خنثیِ بزرگسالان نسبت به یک عروسک بادی، آن رفتارها را تقلید می‌کنند؛ آزمایشی که نقطه‌ی عطفی در اثبات یادگیری مشاهده‌ای و گذار به روان‌شناسی شناختی شد و حتی پای باندورا را به کمیسیون‌های فدرال و کنگره کشاند تا درباره‌ی تأثیر خشونت تلویزیونی بر کودکان شهادت دهد. این اتفاق در نهایت به تغییر استانداردهای تبلیغاتی و حذف تصاویر رفتارهای پرخطر کودکان در رسانه‌ها منجر شد.

باندورا نظریه‌ی یادگیری اجتماعی خود را بعدها به نظریه‌ی شناختی‌ـ‌اجتماعی ارتقا داد و کتاب‌های مرجعی چون پرخاشگری نوجوانان، نظریه‌ی یادگیری اجتماعی، مبانی اجتماعی اندیشه و عمل و در نهایت کتاب «خودکارآمدی: اعمال کنترل» را به رشته‌ی تحریر درآورد. این نویسنده در نظریه‌ی خودکارآمدی ثابت کرد که باور انسان به توانایی‌هایش به‌شدت بر میزان تلاش، احساسات و انتخاب‌هایش تأثیرگذار است؛ مفهومی که علاوه‌بر آموزش، در حوزه‌ی سلامت و ترک اعتیاد و سیگار نیز برای پیش‌بینی احتمال بازگشت بیمار کاربرد وسیعی یافت.

آلبرت باندورا سرانجام در جولای ۲۰۲۱ میلادی در ۹۵سالگی درگذشت. کتاب «بی تفاوتی اخلاقی» (Moral Disengagement) نوشته‌ی اوست.

جوایز و افتخارات نویسنده

آلبرت باندورا در طول حیات حرفه‌ای خود افتخارات بیشماری کسب کرد که از جمله‌ی آن‌ها می‌توان به دریافت بیش از ۱۶ مدرک دکتری افتخاری از دانشگاه‌های معتبری چون بریتیش کلمبیا، رم و آتن و همچنین انتخاب به‌عنوان عضو پیوسته‌ی آکادمی هنر و علوم آمریکا در سال ۱۹۸۰ اشاره کرد. او جوایز متعددی را از انجمن روان‌شناسی آمریکا (APA) دریافت کرد که جایزه‌ی مشارکت‌های علمی برجسته در سال ۱۹۸۰ برای پژوهش‌هایش در زمینه‌ی یادگیری خودتنظیمی، جایزه‌ی ثرندایک در سال ۱۹۹۹ و جایزه‌ی مشارکت برجسته‌ی مادام‌العمر از آن جمله‌اند.

نهادهایی مانند انجمن پیشبرد رفتاردرمانی و بنیاد روان‌شناسی آمریکا با اهدای جوایز دستاورد مادام‌العمر از آلبرت بندورا تقدیر کردند. موفقیت‌های او با دریافت جایزه‌ی گراومایر در سال ۲۰۰۸، دریافت نشان افتخار «افسر عالی کانادا» در سال ۲۰۱۴ به پاس خدمات بنیادینش در روان‌شناسی اجتماعی و بررسی تأثیر مشاهده بر یادگیری و پرخاشگری و در نهایت کسب مدال ملی علوم آمریکا در سال ۲۰۱۶ از دست رئیس‌جمهور باراک اوباما تکمیل شد.

بخشی از کتاب بی تفاوتی اخلاقی

«فصل ۶: مجازات اعدام

همه جوامع ازنظر جنبه‌های اجتماعی و اخلاقی نحوهٔ برخورد با قاتلین با مشکلاتی روبرو هستند. آدم‌کشی رفتاری است با عواقب وخیم که گریز از آن خواستهٔ تمامی جوامع است. نه‌تنها مجرمانِ آدم‌کش رنج بزرگی بر قربانیان و عزیزانشان تحمیل می‌کنند، بلکه در نگاهی وسیع‌تر، امنیت و نظم عمومی را مورد تهدید قرار می‌دهند. کیفیت زندگی در اجتماع به‌واسطهٔ ترسی که ایجاد می‌کنند، تحت تأثیر قرارگرفته و در مقیاسی بزرگ‌تر، اقدامات محافظتی پرهزینه‌ای بر جامعه تحمیل می‌گردند که دستگاه‌های اجرائی، قضایی و زندان‌ها را درگیر می‌کند.

جرائم شنیعی چون قتل موجب برانگیختن خشم عمومی و نیاز اجتماعی به حذف متخلّفان می‌شوند. بالاترین تنبیهی که یک دولت می‌تواند برقرار کند، گرفتن جان یک انسان است. بااین‌وجود، کُشتن سازمان‌یافتهٔ یک فرد ملاحظات اخلاقی عمیقی را به دنبال دارد. دولت‌ها به‌منظور تخفیف مشکلات اخلاقی، به توجیهاتی از دیدگاه مذهب، فلسفه و فایده‌گرایی روی می‌آورند تا بتوانند اعدام را ازنظر فردی و اجتماعی قابل‌قبول کنند.

آدم‌کشی اشکال متعدّدی دارد و در شرایط مختلفی به وقوع می‌پیوندد. این سیستم قضایی است که باید تصمیم بگیرد یک قاتل را به حبس ابد، زندان کوتاه مدّت‌تر و یا مرگ محکوم کند. وقتی مجازات مرگ است، جامعه درباره روش اعدام تصمیم می‌گیرد. این روش‌ها که در فرهنگ‌های مختلف متفاوت هستند و در طی زمان هم دستخوش تغییراتی می‌شوند، شامل سربریدن، سنگسار، حلق‌آویز کردن، تیرباران، استفاده از گاز یا صندلی الکتریکی، و تزریق مواد مرگ‌آور هستند. مجریان اعدام وظیفهٔ سهمگین اِعمال مرگ بر فرد را بر عهده‌دارند.»