کتاب میراث مکتوب استعماری و ضد استعماری در متون دوره صفوی و قاجار

کتاب میراث مکتوب استعماری و ضد استعماری در متون دوره صفوی و قاجار با تدوین مهدیه مرادپور، بخشی از مجموعه‌ی استعمارشناسی در ایران است که پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی آن را منتشر کرده است. این کتاب با گردآوری متن‌ها، نامه‌ها، فتواها، گزارش‌ها و روایت‌هایی از دوره‌ی صفوی و قاجار نشان می‌دهد نگاه ایرانیان به قدرت‌های اروپایی یک‌دست نبوده و از تحسین و خوش‌بینی تا هشدار، مقاومت و اعتراض تغییر کرده است. مقدمه‌ی محمدحسن رجبی نیز به زمینه‌ی تاریخی این دگرگونی می‌پردازد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب میراث مکتوب استعماری و ضد استعماری در متون دوره صفوی و قاجار

کتاب میراث مکتوب استعماری و ضد استعماری در متون دوره صفوی و قاجار با تدوین مهدیه مرادپور مجموعه‌ای گسترده از متون تاریخی را کنار هم قرار داده است تا تصویری از مواجهه‌ی ایرانیان با استعمار و نفوذ قدرت‌های اروپایی به‌دست دهد. در این اثر، فقط با یک روایت رسمی یا یک صدای واحد روبه‌رو نیستیم؛ بلکه شعر، سفرنامه، نامه‌ی سیاسی، گزارش تاریخی، فتوا، اعلام جهاد و متن‌های انتقادی یا موافق در کنار هم آمده‌اند. همین تنوع نشان می‌دهد که در دوره‌های صفوی و قاجار، برداشت از فرنگیان و سیاست‌های آنان از ستایش نظم و دانش و کشورداری تا بدگمانی، اعتراض و مقاومت در نوسان بوده است.
این کتاب از نظر محتوایی بر چند محور مهم می‌چرخد: حضور پرتغالی‌ها و هلندی‌ها در خلیج فارس و هند، گسترش نفوذ انگلیس در هندوستان، جنگ‌های ایران و روسیه، واکنش علما و دولت‌مردان به اشغال و مداخله، بحث اتحاد با عثمانی و فرانسه، مسئله‌ی فراماسونری، قراردادها، مرزبندی‌ها و حتی جدل‌های فکری درباره‌ی فرنگی‌مآبی و اقتباس از اروپا. فهرست بلند متن‌ها نشان می‌دهد که اثر فقط به ثبت مخالفت با استعمار بسنده نکرده و نمونه‌هایی از شیفتگی، توجیه، مصلحت‌اندیشی یا اقتباس‌خواهی را هم آورده است. به همین دلیل، فضای این کتاب بیشتر از آن‌که یک روایت خطی باشد، شبیه آرشیوی از کشمکش‌های فکری و سیاسی است.
این کتاب از این جهت اهمیت دارد که مسیر تغییر نگاه را در دل خود نگه داشته است؛ از دوره‌ای که بخشی از نخبگان هنوز فرنگ را بیشتر از زاویه‌ی صنعت، تجارت و نظم می‌دیدند تا زمانی که تجربه‌ی اشغال، فشار سیاسی، عهدشکنی و دخالت مستقیم، لحن متن‌ها را تندتر و صریح‌تر کرد. مقدمه‌های کتاب نیز این دگرگونی را توضیح می‌دهند و نشان می‌دهند چگونه آگاهی از استعمار، به‌تدریج از سطح مشاهده‌های پراکنده به سطح مفهوم‌پردازی و موضع‌گیری سیاسی رسیده است.

خلاصه کتاب میراث مکتوب استعماری و ضد استعماری در متون دوره صفوی و قاجار

کتاب میراث مکتوب استعماری و ضد استعماری در متون دوره صفوی و قاجار مجموعه‌ای از اسناد و نوشته‌ها را گرد آورده است که از خلال آن‌ها می‌توان سیر شناخت ایرانیان از استعمار را دنبال کرد. متن‌ها از نبرد با پرتغالی‌ها در خلیج فارس آغاز می‌شوند و به گزارش‌هایی درباره‌ی رفتار هلندی‌ها و انگلیسی‌ها در هند، جنگ‌های ایران و روسیه، فتواهای جهاد، نامه‌های سیاسی، اعتراض به مداخلات خارجی و بحث‌های فکری درباره‌ی اقتباس از اروپا می‌رسند. این کتاب نشان می‌دهد که نگاه ایرانیان به قدرت‌های اروپایی ثابت نبوده و در اثر تجربه‌های سیاسی، نظامی و فرهنگی تغییر کرده است؛ تغییری که از تحسین برخی جنبه‌های فرنگ آغاز می‌شود و به هشدار، مقاومت و نقد صریح می‌رسد.

چرا باید کتاب میراث مکتوب استعماری و ضد استعماری در متون دوره صفوی و قاجار را بخوانیم؟

• این کتاب امکان می‌دهد نگاه ایرانیان به استعمار از خلال متن‌های اصلی دوره‌ی صفوی و قاجار دیده شود، نه فقط از راه تفسیرهای بعدی.
• خواننده با کنار هم دیدن شعر، سفرنامه، نامه، فتوا و گزارش تاریخی، با چندصدایی بودن فضای فکری آن دوره آشنا می‌شود.
• اثر نشان می‌دهد برداشت از اروپا و قدرت‌های استعماری چگونه از تحسین توان اداری و فنی به بدبینی و مقاومت سیاسی رسیده است.
• بخش‌های مربوط به جنگ‌های ایران و روسیه، هندوستان، خلیج فارس و قراردادها برای فهم پیوند سیاست خارجی و واکنش داخلی مفید است.
• این کتاب برای بررسی نقش علما، دولت‌مردان، سفیران و نویسندگان در شکل‌گیری موضع ضداستعماری منبعی پرجزئیات به‌شمار می‌آید.
• مقدمه‌ها و چینش متن‌ها کمک می‌کنند سیر مفهوم استعمار و زمینه‌های تاریخی آن در ایران روشن‌تر دیده شود.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن این کتاب به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به تاریخ صفوی و قاجار که می‌خواهند مواجهه‌ی ایران با پرتغال، انگلیس و روسیه را از خلال متن‌های همان دوره بررسی کنند.
• پژوهشگران و دانشجویان تاریخ، علوم سیاسی و مطالعات فرهنگی که به اسناد، نامه‌ها و فتواهای تاریخی نیاز دارند.
• خوانندگانی که می‌خواهند سیر شکل‌گیری نگاه ضداستعماری در ایران را دقیق‌تر دنبال کنند.
• کسانی که به رابطه‌ی میان اندیشه، سیاست، جنگ و دیپلماسی در متون تاریخی علاقه دارند.
• مخاطبانی که می‌خواهند اختلاف دیدگاه نخبگان ایرانی درباره‌ی فرنگ، اصلاح، اقتباس و مقاومت را در یک مجموعه‌ی مستند ببینند.