کتاب فهرست اسناد مالی و کتابچه های جمع و خرج دیوانی و اداری به خط سیاق

کتاب فهرست اسناد مالی و کتابچه های جمع و خرج دیوانی و اداری به خط سیاق (بودجه‌ریزی کهن (جلد اول)) نوشته‌ طیبه حاج‌ باقریان، زیر نظر اسدالله عبدلی آشتیانی و با نظارت علمی محمدجواد محسنی‌ نیا است و در نشر مرکز پژوهش‌ های توسعه و آینده‌نگری منتشر شده است. این کتاب اسناد مالی، دفاتر دخل‌وخرج، روزنامچه‌ها و کتابچه‌های سیاقی از دوره‌های صفویه تا قاجاریه را معرفی و طبقه‌بندی می‌کند و جایگاه این اسناد را در تاریخ بودجه‌ریزی ایران نشان می‌دهد. تمرکز اصلی اثر بر دوره‌ی قاجار به‌ویژه عصر ناصری است و با تکیه بر فهرست‌ها و پایگاه‌های اسنادی کتابخانه‌های بزرگ ایران تنظیم شده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب فهرست اسناد مالی و کتابچه های جمع و خرج دیوانی و اداری به خط سیاق

کتاب فهرست اسناد مالی و کتابچه های جمع و خرج دیوانی و اداری به خط سیاق اثری پژوهشی از طیبه حاج‌ باقریان است که با هدایت اسدالله عبدلی آشتیانی و نظارت علمی محمدجواد محسنی‌ نیا تدوین شده است. این کتاب بر پایه‌ی هزاران برگ سند و کتابچه‌ی مالی به خط سیاق شکل گرفته که در آرشیوها و کتابخانه‌های ایران پراکنده است و تلاش کرده است تصویری منظم از این گنجینه فراهم کند.

کتاب فهرست اسناد مالی و کتابچه های جمع و خرج دیوانی و اداری به خط سیاق با یک پیشگفتار مفصل ناشر و مقدمه‌ی تحلیلی آغاز می‌شود که در آن تاریخچه‌ی نظام دخل‌وخرج، مالیات و بودجه‌ریزی از دوره‌ی ساسانی تا قاجار و سپس حذف تدریجی خط سیاق در دوره‌ی مشروطه و پهلوی توضیح داده شده است. طیبه حاج‌ باقریان در ادامه به معرفی ماهیت خط و حساب سیاق، جغرافیای تاریخی آن از ایران تا عثمانی و هند و مزیت‌های محاسباتی‌اش نسبت به حسابداری دوطرفه‌ی جدید پرداخته است.

در بخش‌های میانی کتاب فهرست اسناد مالی و کتابچه های جمع و خرج دیوانی و اداری به خط سیاق، ساختار اداری و مالی دوره‌های صفویه تا قاجار، نقش مستوفیان، دفتر استیفا، انواع دفاتر (روزنامچه، اوارجه، توجیه، مفرده، مفاصاحساب) و اصطلاحات کلیدی مانند بنیچه، تیول، سیورسات، مرسوم و دستورالعمل توضیح داده شده است. سپس بدنه‌ی اصلی کتاب در هشت فصل تنظیم شده که هر فصل به یک دسته از اسناد اختصاص دارد؛ از روزنامچه‌ها و اسناد آستان قدس رضوی تا کتابچه‌های ممالک محروسه، ایالات و ولایات، اسناد بیوتات سلطنتی، قشون و افواج، بروات و قبوض، فرامین مالی و گزارش‌ها و مکاتبات اداری.

طیبه حاج‌ باقریان در پایان کتاب فهرست اسناد مالی و کتابچه های جمع و خرج دیوانی و اداری به خط سیاق روش گردآوری داده‌ها، شیوه‌ی استفاده از پایگاه‌های اسنادی مانند کتابخانه ملی، آستان قدس و فهرستگان نسخه‌های خطی ایران، منطق طبقه‌بندی هشت‌گانه و نظام ارجاع به شماره‌های بازیابی را توضیح داده است. نمایه‌های موضوعی و جغرافیایی و فهرست منابع نیز امکان پیگیری دقیق‌تر هر دسته سند را برای پژوهشگران فراهم کرده است.

خلاصه کتاب فهرست اسناد مالی و کتابچه های جمع و خرج دیوانی و اداری به خط سیاق

کتاب فهرست اسناد مالی و کتابچه های جمع و خرج دیوانی و اداری به خط سیاق بر محور یک ایده‌ی اصلی شکل گرفته است: بدون شناسایی و خوانش اسناد مالی سیاقی، بخش مهمی از تاریخ بودجه‌ریزی و اقتصاد سیاسی ایران ناشناخته می‌ماند. طیبه حاج‌ باقریان ابتدا نشان داده است که چگونه نظام‌های مالیاتی و بودجه‌ای از ساسانیان تا قاجار تحول یافته و در دوره قاجار در قالب کتابچه‌های جمع‌وخرج، دستورالعمل‌ها و دفاتر دیوانی تثبیت شده است.

در ادامه، کتاب توضیح می‌دهد که خط سیاق چه جایگاهی در حسابداری دیوانی، تجارت و زندگی روزمره داشته و چرا با رواج حسابداری ریاضی و نظام بودجه‌ی نوین کنار گذاشته شده است. سپس با تکیه بر فهرست‌های کتابخانه ملی، آستان قدس رضوی، کتابخانه مجلس، کتابخانه مرعشی و دیگر مراکز، مجموعه‌ای بیش از ۲۶۰۰ عنوان سند شناسایی و در هشت گروه موضوعی مرتب شده است. برای هر سند حداقل اطلاعات کتاب‌شناختی و آرشیوی مانند عنوان، تاریخ، برگ‌شماری، محل نگهداری و شماره‌ی بازیابی ارائه شده تا مسیر پژوهش در حوزه‌ی تاریخ مالی، اداری و بودجه‌ریزی ایران هموار شود.

چرا باید این کتاب را بخوانیم؟

این کتاب امکان دسترسی منظم به طیف گسترده‌ای از اسناد مالی سیاقی را فراهم کرده است که پیش‌تر پراکنده و دشوار‌یاب بوده‌اند. خواننده با مطالعه‌ی آن می‌تواند هم با ساختار و منطق خط سیاق و نظام بودجه‌ریزی کهن آشنا شود و هم مسیر یافتن اسناد مشخص در آرشیوهای مختلف را بشناسد. این اثر شکاف میان آرشیو و پژوهش در تاریخ مالی ایران را تا حدی پر کرده است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی این کتاب به پژوهشگران تاریخ ایران، دانشجویان رشته‌های تاریخ، اقتصاد، مالیه عمومی و مطالعات آرشیوی پیشنهاد می‌شود. همچنین به فهرست‌نگاران، آرشیویست‌ها و علاقه‌مندان به خط سیاق و تاریخ بودجه‌ریزی ایران توصیه می‌شود که به‌دنبال منابع اولیه برای تحقیقات خود هستند.