کتاب مقالات جنگل

کتاب مقالات جنگل (جنگلی‌ها در میدان جنگ جهانی اول) نوشته فرد هالیدی، خسرو شاکری و دیگر پژوهشگران است که کسرا شعبانی آن را گردآوری و ترجمه کرده است. این کتاب مجموعه‌ای از مقالات انگلیسی‌زبان درباره‌ی جنبش جنگل و جمهوری شورایی سوسیالیستی ایران در گیلان است که به‌صورت یکجا دردسترس قرار گرفته است. نویسندگان هر مقاله از تاریخ‌پژوهان و ایران‌پژوهان شناخته‌شده‌اند و هرکدام از زاویه‌ای متفاوت به جنگل، میرزا کوچک‌خان، بلشویک‌ها، بریتانیا و نیروهای محلی نگریسته‌اند. گروه انتشاراتی ققنوس در سال ۱۴۰۴ این کتاب را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب مقالات جنگل

کتاب مقالات جنگل مجموعه‌ای از نوشته‌های پژوهشگران مختلف است که هرکدام بخشی از پازل پیچیده‌ی جنبش جنگل را در بستر جنگ جهانی اول و تحولات روسیه، عثمانی و بریتانیا تکمیل کرده‌اند. کسرا شعبانی در این کتاب، در پیش‌درآمدی مفصل نشان می‌دهد که چگونه تاریخ‌نگاری جنگل در ایران و خارج از ایران، زیر سایه‌ی پیش‌داوری‌های ملی‌گرایانه، شوروی‌محور یا ایدئولوژیک شکل گرفته و چرا این جنبش هنوز پس از یک قرن، موضوع مناقشه و بازخوانی است. کتاب مقالات جنگل در پنج بخش اصلی تنظیم شده است: «جنگلی‌ها و دیگران»، «تاریخ‌پژوهی انتقادی جنگل»، «مسئله‌ی زمین و دهقان»، «تاریخ‌پژوهی جنگل بر پایه‌ی اسناد و تاریخ‌نگاری رسمی شوروی» و «مشاهدات بریتانیایی‌ها از جغرافیای طبیعی و سیاسی جنگل».

در هر بخش، مقالاتی از پژوهشگرانی مانند کریستین برومبرژه، پژمان دیلمی، اَرَم اَرکون، کیهان نژاد، آرتین ارسلانیان، فرِد هالیدی، یرواند آبراهامیان، فیلیپ روشار، استیون بلانک و... گرد آمده است. کتاب مقالات جنگل علاوه‌بر معرفی چهره‌ها و جریان‌های درگیر در جنبش، به موضوعاتی مانند رابطه‌ی جنگلی‌ها و بلشویک‌ها، نقش ارمنی‌ها، مسئله‌ی زمین و شورش‌های دهقانی، بازتاب جنگل در مطبوعات فرانسه، روایت‌های شوروی و نیز گزارش‌های افسران و دیپلمات‌های بریتانیایی نیز پرداخته است. در پایان کتاب هم یک گاهشماری مستخرج از مقالات برای استفاده‌ی پژوهشگران افزوده شده است.

خلاصه کتاب مقالات جنگل

کتاب مقالات جنگل تصویری چندوجهی از جنبش جنگل ارائه می‌کند و آن را نه یک رویداد منزوی در گیلان، بلکه در پیوند با جنگ جهانی اول، انقلاب روسیه، رقابت قدرت‌های استعماری و تحولات درونی ایران نشان می‌دهد. در این کتاب، پیش‌فرض‌های تاریخ‌نگاری ملی‌گرایانه و شوروی‌محور و روایت‌های پس از انقلاب اسلامی نقد شده و تلاش شده است تا جنبش جنگل در بافتار اقتصاد سیاسی منطقه و جهان فهم شود.

مقالات این کتاب به خاستگاه‌های ناهمگون جنبش، از ملی‌گرایی مشروطه‌خواهانه و اسلام سیاسی تا امواج انقلاب روسیه و شورش‌های دهقانی گیلان، می‌پردازند و نشان می‌دهند که چگونه این عناصر متضاد در قالب جنبشی دهقان‌پایه و جهان‌وطن کنار هم قرار گرفته‌اند. در کنار این‌ها، نقش بلشویک‌ها، حزب کمونیست ایران، سیاست خارجی شوروی و بریتانیا و نیز محدودیت‌های ساختاری جنبش در گسترش فرامنطقه‌ای بررسی شده است.

چرا باید کتاب مقالات جنگل را بخوانیم؟

کتاب مقالات جنگل امکان مقایسه و سنجش روایت‌های مختلف از جنبش جنگل را فراهم می‌کند. خواننده با خواندن این کتاب می‌تواند از روایت‌های اسطوره‌ساز یا سیاه‌وسفید فاصله بگیرد، جنبش جنگل را در پیوند با مسئله‌ی زمین، دهقانان، اسلام سیاسی، سوسیالیسم و سیاست قدرت‌های بزرگ ببیند و تصویری دقیق‌تر از میرزا کوچک‌خان و هم‌روزگارانش به دست آورد.

خواندن کتاب مقالات جنگل را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی کتاب مقالات جنگل به دانشجویان و پژوهشگران تاریخ معاصر ایران و مطالعات گیلان، جنگ جهانی اول و روابط ایران و شوروی پیشنهاد می‌شود. همچنین برای علاقه‌مندان به جنبش جنگل، تاریخ اندیشه‌ی چپ و اسلام سیاسی و کسانی که در پی شناخت انتقادی از تاریخ‌نگاری این دوره‌اند، مناسب و مفید است.

بخشی از کتاب مقالات جنگل

«ترکیب چندین عامل عینی است که می‌تواند اصالت و بداعت این خیزش را در دوره تاریخی خود توضیح دهد: همجواری با امپراتوری آشوب‌زده روسیه، ضعف دولت مرکزی ایران به‌ویژه در نواحی مرزی، وجود خرده‌مالکانی که جذب اقتصاد بازار شده بودند، با شهرها مراوده داشتند و در قیاس با دیگر نواحی کمتر تحت سلطه بزرگ‌زمینداران بودند و در نتیجه از قدری «آزادی تاکتیکی حداقلی» برخوردار بودند. نکته آخر مستلزم توضیح بیشتر است. همان‌طور که اریک وُلف نشان داده، انقلاب‌هایدهقانی قرن بیستم محصولِ نارضایتی خرده‌مالکان بوده است. کشاورزان دارا ــ چه زمینکاران و چه زمینداران ــ عموما طرفدار نظم مستقرند. کشاورزان کوچک‌تر به شورش تمایل دارند، اما «استقلال اقتصادی» لازم برای این کار را ندارند. اگر طبقه میانی دهقانان گیلان به یاری‌خواهی‌های رهبران جنگل پاسخ مثبت دادند، به این دلیل بود که آن‌ها خود قربانی نوسانات اقتصاد بازار (به‌ویژه ابریشم) بودند که آن‌ها را با دنیای شهرها، بازرگانان و نخبگان آن مرتبط می‌ساخت. این دهقانان به‌ویژه از این سرخورده بودند که وضعشان از انتهای قرن نوزدهم به این سو رو به وخامت نهاده بود و چون زمینداران در گیلان، برخلاف آنچه در سایر نقاط کشور رایج بود، نه در ساماندهی تولید نقش داشتند و نه در محافظت از مردم، اجاره‌زمین و مالیاتی که دهقانان می‌پرداختند (به زمیندار، به مباشر، به والی، به دولت و...) سنگین و سنگین‌تر شده بود. این مناطق به‌وفور با آب رودخانه‌ها آبیاری می‌شد و زمینداران، آن‌گونه که مثلاً زمینداران در فلات ایران با حفر قنات، این کانال‌های زیرزمینی خارق‌العاده، مشارکت می‌کردند، در امور اصلی آبیاری دخالتی نداشتند. علاوه بر این، آن‌ها مجبور نبودند از مردم در برابر حملات عشایر محافظت کنند، اجباری که در روستاهای مرکز ایران وجود داشت. آنچه درخور توجه است ضعف کارکردی زمینداری در گیلان است.»