کتاب روش شناسی گذر از استعمار نو

کتاب روش شناسی گذر از استعمار نو نوشته عبدالمجید مبلغی و به کوشش پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی منتشر شده است. این کتاب سومین جلد از «مجموعه‌ی سی‌جلدی استعمارشناسی در ایران» و بخشی از مجموعه‌ی اول با عنوان «استعمارشناسی معرفتی و زبانی» است. نویسنده که استادیار پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی است در این اثر به سراغ یکی از پیچیده‌ترین لایه‌های استعمار رفته است؛ لایه‌ای که نه با اشغال سرزمین بلکه با تسلط بر ذهن، زبان و نظام آگاهی جوامع عمل می‌کند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب روش شناسی گذر از استعمار نو

کتاب روش‌شناسی گذر از استعمار نو در دل طرحی گسترده‌تر با عنوان «مطالعات عالی استعمارشناسی در ایران» قرار دارد که در مقدمه‌ی موسی نجفی معرفی شده است. کتاب روش‌شناسی گذر از استعمار نو تمرکز خود را بر «استعمار معرفتی» گذاشته است؛ یعنی نوعی از استعمار که به‌جای اشغال سرزمین، اذهان را هدف می‌گیرد و به‌جای تصرف جغرافیا، نظام آگاهی و علایق جوامع را شکل می‌دهد. ساختار کتاب پس از مقدمه‌ی نجفی و مقدمه‌ی مفصل نویسنده، در سه فصل اصلی سامان یافته است.

فصل اول با عنوانی نزدیک به «روش‌شناسی و کارکرد آن در گذار از استعمار معرفتی» به نسبت میان استعمار معرفتی و روش‌شناسی، چیرگی شرق‌شناسی بر علوم انسانی و گونه‌های مختلف روش‌شناسی‌های رایج و بومی می‌پردازد؛ از روش‌شناسی‌های مدرسی اروپایی، تفسیری، پدیدارشناختی و زبان‌شناختی تا روش‌شناسی‌های فلسفی – کلامی، فقهی و عرفانی اسلامی – ایرانی. فصل دوم با تمرکز بر «تأملات روش‌شناختی در مواجهه با تجدد» به تمهیدات روش‌شناختی، پیش‌فرض‌ها و قیدها، مفهوم‌بندی‌ها، چندلایه‌بودن تجدد، تمایز میان معرفت‌شناسی‌های سخت و نرم تجدد و امکان «غرب‌پژوهی بوم‌نگرانه» می‌پردازد.

فصل سوم با عنوانی نزدیک به «تأملات روش‌شناختی در بازگشت به خویشتن» به عقل عملی در سنت، ظرفیت‌های روش‌شناسی‌های بومی در حوزه‌های سیاست، تاریخ، هویت ملی، الهیات و شهر و نیز «فهم انضمامی و نوگرایانه‌ی سنت» اختصاص یافته است. در پایان نیز نتیجه‌گیری، کتاب‌نامه و نمایه آمده است تا مسیر استدلال کتاب و جایگاه آن در مجموعه‌ی استعمارشناسی ایرانی روشن‌تر شود.

خلاصه کتاب روش شناسی گذر از استعمار نو

نویسنده در روش‌شناسی گذر از استعمار نو بحث را از تعریف و تبیین «استعمار معرفتی» آغاز می‌کند. استعمار معرفتی به‌عنوان جان‌مایه‌ی استعمار نو معرفی شده است؛ نوعی استعمار که به‌جای تصرف مستقیم سرزمین‌ها، به «مستعمره‌سازی معرفت‌شناسانه» می‌پردازد و نظام آگاهی جوامع را به‌گونه‌ای شکل می‌دهد که خود، داوطلبانه در جهت منافع استعمارگر حرکت کنند. در این چارچوب، شرق‌شناسی غربی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین سازوکارهای دانشی این استعمار تحلیل شده است؛ دیسیپلینی که به تعبیر ادوارد سعید، انسان غیرغربی را وادار می‌کند خود را از پشت عینک دیگری تعریف کند و خویشتن را در نسبت فرودست با غرب بفهمد.

در ادامه، کتاب نشان می‌دهد که استعمار معرفتی فقط ادامه‌ی مستقیم استعمار کلاسیک نیست و حتی کشورهایی که تجربه‌ی استعمار رسمی نداشته‌اند نیز می‌توانند درگیر آن شوند. ایران نمونه‌ای است که با وجود حفظ حاکمیت سیاسی، از امواج استعمار معرفتی مصون نمانده است. پاسخ کتاب به این وضعیت، طرح «گذار روش‌شناختی از استعمار معرفتی» است. این گذار بر دو گام اصلی استوار شده است: «فهم بوم‌نگرانه‌ی تجدد» و «بازگشت نوگرایانه به سنت». فهم بوم‌نگرانه‌ی تجدد یعنی دیدن مدرنیته در زیست‌بوم تاریخی و هویتی خود، تشخیص لایه‌های سخت و نرم آن و سنجش آن با نیازها و ظرفیت‌های بومی؛ نه پذیرش یک‌پارچه و نه رد مطلق.

بازگشت نوگرایانه به سنت نیز به‌معنای رجوع عاطفی یا تزئینی به گذشته نیست، بلکه تلاشی است برای کشف ظرفیت‌های روش‌شناختی سنت در حل مسائل امروز، به‌ویژه در حوزه‌ی عقل عملی؛ از سیاست و قانون‌گذاری تا تاریخ‌نگاری، هویت ملی، الهیات و شهر.

چرا باید کتاب روش شناسی گذر از استعمار نو را بخوانیم؟

روش‌شناسی گذر از استعمار نو اثری است که استعمار را از سطح سیاست و اقتصاد به سطح عمیق‌تری یعنی سطح معرفت، روش و گفتمان می‌برد. این کتاب نشان می‌دهد چگونه می‌توان بدون اشغال نظامی، ذهن و زبان یک جامعه را به‌گونه‌ای شکل داد که خود، روایت استعمارگر را بدیهی و طبیعی بداند. تمرکز کتاب بر «استعمار معرفتی» و «مستعمره‌سازی معرفت‌شناسانه» باعث شده است که بحث از کلی‌گویی درباره‌ی استعمار فاصله بگیرد و به پرسش‌های مشخصی مانند نسبت شرق‌شناسی و علوم انسانی، نقش دانشگاه‌ها در بازتولید یا نقد گفتمان مسلط و جایگاه سنت و تجدد در نظام آگاهی ایرانی بپردازد.

خواندن کتاب روش شناسی گذر از استعمار نو را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن روش‌شناسی گذر از استعمار نو به پژوهشگران و دانشجویان علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، علاقه‌مندان به مطالعات پسااستعماری و استعمارزدایی، فعالان فکری و فرهنگی دغدغه‌مند نسبت به هویت ایرانی_اسلامی و کسانی پیشنهاد می‌شود که در حوزه‌ی سیاست‌گذاری علم، تحول در علوم انسانی و بحث سنت و تجدد کار می‌کنند.