کتاب مبانی HSE

کتاب مبانی HSE نوشته‌ی محمود بشیری نسب و به‌کوشش موسسه فرهنگی هنری دیباگران تهران منتشر شده است. این کتاب به موضوع ایمنی، بهداشت حرفه‌ای و محیط زیست در محیط‌های کاری می‌پردازد و تلاش می‌کند تصویری منظم از مفاهیم پایه، الزامات قانونی و روش‌های کاربردی مدیریت HSE ارائه کند. نویسنده با تکیه‌بر تجربه و منابع تخصصی، ابتدا ضرورت توجه به حوادث شغلی، بیماری‌های ناشی از کار و آلودگی‌های زیست‌محیطی را توضیح داده است و سپس به‌سراغ ساختارهای قانونی، سازمانی و فنی رفته که در ایران و جهان برای کنترل این مخاطرات شکل گرفته‌اند. در ادامه، مباحثی مانند فرهنگ ایمنی، بهداشت حرفه‌ای، عوامل زیان‌آور محیط کار، ارگونومی، نوبت‌کاری، آلودگی‌های محیط زیست و اصول پیشگیری از حوادث به‌صورت طبقه‌بندی‌شده مطرح شده است. متن کتاب سرشار از مثال‌ها، تعاریف رسمی، استانداردها و فهرست آیین‌نامه‌ها و مقررات است و برای کسانی که می‌خواهند با زبان تخصصی و ساختارمند HSE آشنا شوند منبعی آموزشی به‌شمار می‌آید. نشر دیباگران تهران آن را منتشر کرده است و نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب مبانی HSE

کتاب مبانی HSE با تمرکز بر سه محور ایمنی، بهداشت حرفه‌ای و محیط زیست، تصویری کلی از چرایی و چگونگی استقرار HSE در سازمان‌ها ارائه می‌دهد. محمود بشیری نسب در فصل اول با عنوان اهمیت و ضرورت HSE، پیامدهای حوادث شغلی، بیماری‌های حرفه‌ای و آلودگی‌های زیست‌محیطی را از پنج بعد قانونی، اجتماعی، انسانی-اخلاقی، زیست‌محیطی و اقتصادی بررسی کرده است. در همین فصل، نقش سازمان‌های بین‌المللی مانند سازمان بین‌المللی کار، سازمان بهداشت جهانی، OSHA و NFPA و نیز ساختارهای ملی مانند قانون کار، آیین‌نامه‌های حفاظت و بهداشت کار و حدود مجاز مواجهه شغلی تشریح شده است. نویسنده با آوردن فهرست بلندبالایی از آیین‌نامه‌ها و دستورالعمل‌های ملی، نشان می‌دهد که HSE فقط مجموعه‌ای از توصیه‌ها نیست بلکه شبکه‌ای از الزامات حقوقی و فنی است که بر فعالیت‌های صنعتی و خدماتی حاکم شده است. در ادامه همین فصل، به کنوانسیون‌ها و پروتکل‌های زیست‌محیطی جهانی، اصل پنجاهم قانون اساسی و قوانین داخلی مرتبط با محیط زیست پرداخته شده و سپس بحث هزینه‌های انطباق و عدم‌انطباق در HSE با مدل کوه یخ توضیح داده می‌شود. کتاب مبانی HSE در فصل‌های بعدی به‌سمت مباحث عملی‌تر حرکت می‌کند و در چند بخش اصلی، بهداشت حرفه‌ای، عوامل زیان‌آور محیط کار، ایمنی و محیط زیست را باز می‌کند. فصل بهداشت حرفه‌ای با تعریف سلامت از دید سازمان بهداشت جهانی شروع می‌شود و ابعاد جسمی، روانی، اجتماعی و معنوی سلامت را توضیح می‌دهد، سپس بهداشت فردی، بهداشت محیط و بهداشت حرفه‌ای را از هم تفکیک می‌کند. در ادامه، عوامل زیان‌آور محیط کار در پنج گروه فیزیکی، شیمیایی، بیولوژیک، ارگونومیک و روانی دسته‌بندی شده و برای هر گروه، هم تعریف و هم پیامدهای بهداشتی و ایمنی و هم روش‌های کنترل ارائه شده است. بخش عوامل فیزیکی شامل ارتعاش، سروصدا، روشنایی، گرما و سرما، میدان‌های مغناطیسی و الکتریکی و پرتوهاست. در بخش عوامل شیمیایی، طبقه‌بندی مواد بر اساس حالت فیزیکی، ترکیب شیمیایی و اثرات فیزیولوژیک، حدود مجاز مواجهه، طبقه‌بندی مواد خطرناک، لوزی خطر، برچسب‌گذاری و برگه‌های اطلاعات ایمنی (MSDS/SDS) و سیستم هماهنگ جهانی (GHS) تشریح شده است. فصل ارگونومی نیز به فیزیولوژی کار، بیومکانیک، آنتروپومتری و نوبت‌کاری می‌پردازد و پیامدهای بهداشتی و ایمنی کار شیفتی را توضیح می‌دهد. در فصل‌های بعدی که در فهرست آمده‌اند، موضوعاتی مانند ایمنی، استراتژی‌های پیشگیری از حوادث، آلودگی‌های نوری و پرتوی و اصول حفاظت از محیط زیست و بهینه‌سازی مصرف منابع و انرژی مطرح شده است.

خلاصه کتاب مبانی HSE

نویسنده در مبانی HSE ابتدا از این نقطه شروع می‌کند که توسعه صنعتی و افزایش تولید، بدون توجه به ملاحظات ایمنی، بهداشتی و زیست‌محیطی، هزینه‌های جانی، مالی و اعتباری سنگینی به سازمان‌ها و جوامع تحمیل کرده است. فصل نخست با تبیین پنج بعد اهمیت HSE نشان می‌دهد که چرا این حوزه دیگر یک انتخاب اختیاری نیست. در بعد قانونی، به شبکه‌ای از قوانین و استانداردهای ملی و بین‌المللی اشاره شده که سازمان‌ها را ملزم به رعایت ایمنی و بهداشت و محیط زیست می‌کند؛ از فصل چهارم قانون کار و آیین‌نامه‌های حفاظت و بهداشت کار تا کنوانسیون‌های محیط زیستی و حدود مجاز مواجهه شغلی. در بعد انسانی-اخلاقی، بر جایگاه انسان به‌عنوان محور توسعه و ضرورت حفظ حیات و سلامت او تأکید شده و در بعد اقتصادی، با استناد به آمار سازمان بین‌المللی کار و نمونه‌هایی از هزینه‌های آلودگی هوا، نشان داده می‌شود که حوادث و آلودگی‌ها چه سهمی از تولید ناخالص داخلی را می‌بلعند. در همین فصل، مفهوم هزینه‌های انطباق و عدم‌انطباق و مدل کوه یخ برای نشان‌دادن هزینه‌های پنهان حوادث و آلودگی‌ها توضیح داده می‌شود. در ادامه، کتاب به مفهوم فرهنگ، فرهنگ سازمانی و فرهنگ ایمنی می‌پردازد و سه سطح فرهنگ HSE را با عناوین الزام، آگاهی و رفتار معرفی می‌کند. در سطح الزام، سازمان صرفاً برای پاسخ‌گویی به قوانین و مقررات به HSE توجه دارد؛ در سطح آگاهی، مدیریت اهمیت HSE را فراتر از اجبار قانونی درک کرده اما هنوز راه‌حل‌ها بیشتر فنی و دستورالعملی است؛ و در سطح رفتار، HSE در ارزش‌ها، تصمیم‌ها و رفتار روزمره کارکنان و مدیران نهادینه شده است. نشانه‌های فرهنگ HSE مطلوب مانند مسئولیت‌پذیری کارکنان، ثبت و اطلاع‌رسانی رویدادها، مشارکت در پیشنهاددهی، تخصیص منابع کافی و تأکید مدیریت بر آموزش و بهبود مستمر فهرست شده و سپس نمونه‌ای از برنامه‌های ارتقای فرهنگ HSE از جلسات آموزشی و نظام پیشنهادات تا همایش‌ها، مسابقات و انتخاب کارکنان و پیمانکاران برتر در حوزه HSE ارائه می‌شود. بخش بهداشت حرفه‌ای کتاب، سلامت را به‌عنوان رفاه کامل جسمی، روانی و اجتماعی تعریف می‌کند و بیماری شغلی را نتیجه مواجهه طولانی‌مدت با عوامل زیان‌آور محیط کار می‌داند. عوامل زیان‌آور در پنج گروه فیزیکی، شیمیایی، ارگونومیک، بیولوژیک و روانی دسته‌بندی شده‌اند. برای عوامل فیزیکی مانند ارتعاش، سروصدا، روشنایی، گرما و سرما، میدان‌های مغناطیسی و پرتوها، ابتدا تعریف و سپس جنبه‌های بهداشتی و ایمنی و در پایان راهکارهای کنترلی در سه سطح منبع، مسیر و گیرنده (از طراحی و ایزولاسیون تا تهویه و تجهیزات حفاظت فردی) توضیح داده شده است. در بخش شیمیایی، کتاب به طبقه‌بندی مواد، مسیرهای جذب، اثرات فیزیولوژیک، حدود مجاز مواجهه (TLV-TWA، STEL، Ceiling)، طبقه‌بندی مواد خطرناک، برچسب‌گذاری، لوزی خطر NFPA، برگه‌های اطلاعات ایمنی و سیستم هماهنگ جهانی می‌پردازد و نشان می‌دهد که مدیریت مواد شیمیایی ترکیبی از شناخت، برچسب‌گذاری، آموزش و کنترل مهندسی است. در فصل ارگونومی، ارگونومی به‌عنوان علم تطبیق کار و محیط با انسان معرفی می‌شود و شاخه‌هایی مانند فیزیولوژی کار، بیومکانیک و آنتروپومتری به‌اختصار شرح داده می‌شود. سپس نوبت‌کاری و کار شیفتی به‌عنوان یک عامل مهم در خستگی، اختلال خواب، مشکلات گوارشی، بیماری‌های قلبی-عروقی و افزایش حوادث بررسی می‌شود و نقش چرخه سیرکادین در تنظیم خواب، دما، فشارخون و عملکرد بدن توضیح داده می‌شود. در فصل‌های بعدی که در فهرست آمده‌اند، مباحث ایمنی، هرم نسبت حوادث، اقدامات کنشی و واکنشی، استراتژی‌های پیشگیری از حوادث، آلودگی‌های نوری و پرتوی و اصول کلی حفاظت از محیط زیست و بهینه‌سازی مصرف منابع و انرژی تکمیل‌کننده تصویر کلی HSE هستند که کتاب از ابتدا ترسیم کرده است.

چرا باید کتاب مبانی HSE را بخوانیم؟

مبانی HSE برای کسانی که می‌خواهند با ساختار واقعی و کاربردی HSE در محیط‌های کاری آشنا شوند، تصویری منظم و مرحله‌به‌مرحله از این حوزه فراهم کرده است. متن کتاب از سطح شعار و توصیه فاصله گرفته و نشان می‌دهد HSE چگونه در قالب قوانین، آیین‌نامه‌ها، استانداردها، حدود مجاز و ساختارهای سازمانی وارد زندگی روزمره سازمان‌ها شده است. خواننده در این اثر با زنجیره‌ای از مفاهیم روبه‌رو می‌شود که از «چرا»ی توجه به HSE (ابعاد قانونی، انسانی، اقتصادی و زیست‌محیطی) شروع می‌شود و به «چگونه»ی پیاده‌سازی آن در قالب فرهنگ ایمنی، مدیریت عوامل زیان‌آور، ارگونومی و کنترل مواد شیمیایی می‌رسد. این کتاب به‌جای تمرکز صرف بر یک جنبه، سه ضلع اصلی HSE یعنی ایمنی، بهداشت حرفه‌ای و محیط زیست را کنار هم قرار داده و ارتباط آن‌ها را نشان داده است؛ برای مثال وقتی از آلودگی هوا صحبت می‌کند، هم پیامدهای بهداشتی را مطرح می‌کند، هم هزینه‌های اقتصادی و هم جایگاه آن در قوانین ملی و کنوانسیون‌های بین‌المللی را. در بخش‌های مربوط به عوامل فیزیکی و شیمیایی، خواننده با مثال‌های مشخص، حدود مجاز، روش‌های اندازه‌گیری و کنترل و نیز ساختارهای برچسب‌گذاری و طبقه‌بندی آشنا می‌شود که برای کار در محیط‌های صنعتی و خدماتی ضروری است. پرداختن به فرهنگ HSE و سطوح آن، به‌همراه نمونه برنامه‌های ارتقای فرهنگ، این امکان را می‌دهد که سازمان‌ها وضعیت خود را بسنجند و برای بهبود آن برنامه‌ریزی کنند. ترکیب مباحث نظری مانند تعریف سلامت و فرهنگ سازمانی با ابزارهای عملی مانند لوزی خطر، MSDS و سیستم هماهنگ جهانی، این اثر را به منبعی آموزشی برای دوره‌های مقدماتی HSE تبدیل کرده است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه مبانی HSE به دانشجویان و هنرجویان رشته‌های ایمنی، بهداشت حرفه‌ای، محیط زیست و مدیریت صنعتی پیشنهاد می‌شود که به‌دنبال یک منبع آموزشی پایه برای آشنایی با مفاهیم و ساختارهای HSE هستند. همچنین به کارشناسان تازه‌کار HSE در صنایع مختلف، سرپرستان و مدیران واحدهای تولیدی و خدماتی که می‌خواهند تصویر کلی‌تری از الزامات قانونی، عوامل زیان‌آور محیط کار و فرهنگ ایمنی به‌دست آورند توصیه می‌شود. این کتاب برای کسانی که درگیر تدوین دستورالعمل‌ها، آموزش کارکنان یا طراحی برنامه‌های ارتقای فرهنگ HSE در سازمان‌ها هستند نیز می‌تواند منبعی مفید باشد.