کتاب اخرانا

کتاب اخرانا (سازمان اطلاعاتی روسیه و اولین سرویس امنیتی مدرن جهان) نوشته‌ی حمید عشقی را نشر آرمان رشد منتشر کرده است. نویسنده در این اثر به سراغ پلیس مخفی امپراتوری روسیه رفته که با نام اخرانا شناخته می‌شود؛ نهادی که هم‌زمان هم از مخوف‌ترین سرویس‌های امنیتی تاریخ به‌شمار می‌آید هم از نخستین نمونه‌های سرویس‌های مدرن اطلاعاتی. متن کتاب بر پایه‌ی منابع محدود و گاه پراکنده‌ی روسی و غربی نوشته شده و از دوران تزارها تا آستانه‌ی انقلاب ۱۹۱۷ را در بر می‌گیرد؛ دوره‌ای که در آن ساختارهای امنیتی روسیه از شکل‌های ابتدایی تعقیب مخالفان تا شبکه‌های پیچیده‌ی جاسوسی و ضدجاسوسی تحول پیدا کرده‌اند. نویسنده علاوه‌بر روایت شکل‌گیری و گسترش این سازمان‌ها به معرفی چهره‌های کلیدی، فرماندهان، مأموران نفوذی و مخالفان انقلابی آن‌ها نیز پرداخته است. در کنار متن، کتاب از عکس‌ها و اسناد تاریخی هم بهره گرفته که فضای سیاسی و امنیتی روسیه تزاری را عینی‌تر نشان می‌دهد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب اخرانا

کتاب اخرانا (سازمان اطلاعاتی روسیه و اولین سرویس امنیتی مدرن جهان) با تمرکز بر تاریخ سرویس‌های امنیتی روسیه تزاری نوشته شده و حمید عشقی در آن روندی طولانی را از «قبل از قرن نوزدهم» تا «فرود، فروپاشی و تداوم» دنبال کرده است. متن از نخستین تلاش‌ها برای ایجاد پلیس مخفی در روسیه آغاز می‌شود؛ از اوپریچنیک ایوان مخوف در قرن شانزدهم تا تایانا پریکاز و تابنا کانتسلیاریا در قرن هفدهم و اوایل قرن هجدهم. سپس به دوران پتر بزرگ، کاترین دوم و پل اول می‌رسد که در آن‌ها نهادهای مختلفی مانند ارتش مخفی و مجموعه تحقیقات سیاسی شکل می‌گیرند. در ادامه، بخش مفصلی به «بخش سوم صدارت اعلیحضرت امپراتوری» اختصاص یافته که پس از شورش دکابریست‌ها در ۱۸۲۵ تأسیس شد و تا اواخر قرن نوزدهم ستون اصلی سرکوب سیاسی در روسیه بود. در این بخش، نویسنده فرماندهانی مانند الکساندر بنکدورف، الکسی اورلوف، واسیلی دورگولوکوف، پیوتر شوالوف و جانشینان آن‌ها را معرفی کرده و نشان داده است چگونه موج‌های پی‌درپی ترورهای سیاسی، از سوءقصد به الکساندر دوم تا حمله به مقامات محلی، ساختار امنیتی را مدام دگرگون کرده است. کتاب اخرانا در ادامه به «کمیسیون عالی حکومت» و سپس به خود نهاد اخرانا می‌رسد؛ سازمانی که پس از ترور الکساندر دوم و در زمان الکساندر سوم شکل گرفت و به‌عنوان ادارة امنیت و بخش ویژه‌ی دپارتمان پلیس روسیه عمل کرد. فصل‌های میانی کتاب به‌تفصیل ساختار اداری و عملیاتی اخرانا را توضیح می‌دهند: از ادارة امنیت، تیم امنیتی و جوخه‌ی مرکزی جاسوسی تا بخش ثبت‌نام‌ها، نظارت خارجی، شبکه‌ی مخبران و مأموران نفوذی (فیلورها) و حتی واحدهای ویژه‌ی خواندن مکاتبات (پرلوستراتورها). در فهرست کتاب فصل‌هایی مانند «ترور در روسیه»، «زنان جاسوس اخرانا»، «انفعال و انقلاب ۱۹۰۵»، «عملیات نفوذ»، «بزرگ‌ترین شکار اخرانا»، «ترورهای مشکوک اخرانا»، «اخرانا و سیاست‌های ضدسامی»، «اخرانا، جاسوسی و فحشای قانونی»، «اخرانا نهادی ضدماسونی»، «اخرانا و جنبش روشن‌فکری» و «جنگ و انقلاب» دیده می‌شود که نشان می‌دهد نویسنده علاوه‌بر تاریخ سازمانی، به موضوعات اجتماعی و سیاسی پیرامون این سرویس نیز پرداخته است. در بخش‌های پایانی، کتاب به فروپاشی اخرانا در جریان انقلاب مارس ۱۹۱۷، حمله به دفاتر آن در مسکو، سنت پترزبورگ و ورشو و نقش برخی از افسران سابق در شکل‌گیری سرویس‌های امنیتی اتحاد شوروی می‌پردازد و به این ترتیب پلی میان پلیس مخفی تزاری و ساختارهای اطلاعاتی بعدی در روسیه ترسیم می‌کند.

خلاصه کتاب اخرانا

متن کتاب بر محور این ایده شکل گرفته که تاریخ روسیه را نمی‌توان بدون شناخت نهادهای امنیتی و پلیس مخفی آن فهمید. نویسنده ابتدا نشان می‌دهد که جاسوسی و تعقیب مخالفان در روسیه سنتی دیرپا است و از قرن شانزدهم با اوپریچنیک ایوان مخوف آغاز می‌شود؛ جایی که یک سرویس سرکوب ویژه برای «پاک‌سازی کشور از دشمنان تزار» ایجاد شد. سپس به سرویس‌های بعدی مانند تایانا پریکاز و تابنا کانتسلیاریا می‌رسد که در قرن هفدهم و اوایل قرن هجدهم هم‌زمان نقش دفتر محرمانه‌ی تزار و نهاد نظارتی بر زمین‌ها، روابط دیپلماتیک و امور اداری را بر عهده داشتند. در قرن نوزدهم، با سلطنت الکساندر اول و تأثیر تجربه‌ی ترور پدرش و نیز مشاهده‌ی پلیس مخفی ناپلئون، وزارت پلیس امپراتوری روسیه و وزارت ویژه برای جمع‌آوری اطلاعات خارجی شکل می‌گیرد. نویسنده نمونه‌ی الکساندر چرنیشیوف را به‌عنوان افسر نفوذی در پاریس شرح داده که شبکه‌ای از جاسوسان در ارتش فرانسه ایجاد کرد و حتی به حلقه‌ی خانوادگی ناپلئون نزدیک شد. سپس کتاب به تأسیس «بخش سوم صدارت اعلیحضرت امپراتوری» در زمان نیکلاس اول می‌پردازد؛ نهادی که پس از شورش دکابریست‌ها ایجاد شد و با فرماندهانی مانند بنکدورف و اورلوف، هم در سرکوب شورش لهستان و هم در نظارت بر روشن‌فکران و نویسندگانی مانند پوشکین نقش داشت. در بخش‌های بعدی، موج ترورهای سیاسی علیه الکساندر دوم و مقامات بلندپایه، از دیمیتری کاراکوزوف و آنتونی برزوفسکی تا ورا زاسولیچ و ماریا کولنکینا، به‌عنوان نقطه‌ی عطفی معرفی می‌شود که ساختار امنیتی را به سمت ایجاد ستادهای ویژه و ادارات امنیت شهری سوق داد. این روند در نهایت به تشکیل «کمیسیون عالی حکومت» به رهبری ژنرال میخائیل لوریس ملیکوف منجر می‌شود؛ کمیسیونی که با اختیارات گسترده، ادغام بخش سوم و سپاه ژاندارم و انتصاب چهره‌هایی مانند گئورگی سودیکین، تلاش کرد موج ترورهای حزب «خواست مردم» را مهار کند. روایت ترور موفق الکساندر دوم در ۱۸۸۱، با جزئیات برنامه‌ریزی دو مسیر احتمالی حرکت تزار، حفر تونل زیر خیابان مالایا سادوویا، استفاده از بمب‌های دستی و نقش چهره‌هایی مانند سوفیا پرووسکایا، نیکلای ریاسکوف و ایگناسی هیرنیویسکی، نقطه‌ی مرکزی این بخش است. پس از آن، کتاب به تأسیس اخرانا به‌عنوان ادارة امنیت و بخش ویژه‌ی دپارتمان پلیس می‌رسد. نویسنده ساختار درونی اخرانا را به‌دقت تشریح کرده است: واحد اطلاعات که پوشش احزاب سوسیال‌دموکرات (بلشویک و منشویک)، سوسیالیست‌های انقلابی، آنارشیست‌ها و دیگر گروه‌ها را بر عهده داشت؛ واحد تحقیق که بازجویی، بازرسی و ارجاع پرونده‌ها به مراجع قضایی را انجام می‌داد؛ بخش نظارت خارجی با صدها مأمور تمام‌وقت، کالسکه‌ها و تاکسی‌های تحت کنترل؛ دفتر و بایگانی با کارت‌های رنگی برای هر دسته از فعالان سیاسی؛ تیم امنیتی ۳۰۰ نفره برای حفاظت از تزار و مقامات؛ جوخه‌ی مرکزی جاسوسی برای نفوذ در سازمان‌های انقلابی در سراسر کشور؛ و بخش ثبت‌نام‌ها که با شبکه‌ای از مدیران هتل، سرایداران و مأموران گذرنامه، ورود و خروج افراد مشکوک به پایتخت را زیرنظر داشت. کتاب سپس به مأموران نفوذی (فیلورها) می‌پردازد که درون احزاب انقلابی فعالیت می‌کردند و در دستورالعمل‌های داخلی اخرانا «جایگزین‌ناپذیر» توصیف شده‌اند. نویسنده توضیح می‌دهد که چگونه برای هر فرد تحت‌نظر کارت‌هایی با رنگ‌های متفاوت تنظیم می‌شد، چگونه گزارش‌های روزانه‌ی نظارت خارجی به‌صورت طرح‌هایی شبیه منظومه‌ی شمسی تنظیم می‌شد و چگونه واحدهای ویژه‌ی خواندن مکاتبات (پرلوستراتورها) سالانه صدها هزار نامه را می‌گشودند. در کنار این توصیف‌ها، به محدودیت‌های قانونی بازداشت، وابستگی رسمی ادارة امنیت به شهرداری سنت پترزبورگ و در عین‌حال نظارت واقعی وزارت کشور نیز اشاره شده است. در فصل‌های پایانی، کتاب به گسترش دفاتر منطقه‌ای اخرانا در سراسر امپراتوری، تقسیم کشور به مناطق امنیتی (شمالی، شمال‌غربی، مرکزی، ولگا، جنوب‌شرقی، جنوب‌غربی، قفقاز، سواحل دریای سیاه، بالتیک، ترکستان و سیبری) و سپس کاهش تدریجی این دفاتر در آستانه‌ی جنگ جهانی اول می‌پردازد. با آغاز جنگ، تمرکز از مبارزه با انقلابیون به مقابله با جاسوسان آلمانی تغییر می‌کند، اما هم‌زمان ضعف هماهنگی با ارتش و سرویس‌های دیگر، کمبود بودجه و نیرو و رسوایی‌هایی مانند افشای مأموران نفوذی در مجلس دوم و احزاب، موقعیت اخرانا را تضعیف می‌کند. در نهایت، با انقلاب مارس ۱۹۱۷، دفاتر اخرانا در شهرهای بزرگ به آتش کشیده می‌شود، سازمان رسما منحل می‌شود و بخشی از افسران سابق در شکل‌گیری سرویس‌های امنیتی دولت جدید نقش پیدا می‌کنند. پیام ضمنی کتاب این است که اخرانا، با وجود شکست در جلوگیری از انقلاب، الگوی بسیاری از روش‌های مدرن جاسوسی، نفوذ و کنترل سیاسی در قرن بیستم بوده است.

چرا باید کتاب اخرانا را بخوانیم؟

این اثر تصویری نسبتاً کامل و جزئی‌نگر از سیر شکل‌گیری و تحول پلیس مخفی در روسیه ارائه کرده است؛ از نخستین نهادهای سرکوب سیاسی در دوران ایوان مخوف تا شبکه‌ی پیچیده‌ی اخرانا در آستانه‌ی انقلاب ۱۹۱۷. خواندن آن برای درک این نکته مفید است که چگونه دولت‌های متمرکز، به‌ویژه در امپراتوری‌های بزرگ، به‌تدریج ابزارهای اطلاعاتی و امنیتی خود را می‌سازند، آن‌ها را اصلاح می‌کنند و در برابر موج‌های اعتراضی و انقلابی به کار می‌گیرند. کتاب همچنین به‌خاطر تمرکز بر جزئیات عملیاتی، ساختار اداری و روش‌های کار اخرانا جذاب است؛ از شیوه‌ی گزینش مأموران، آموزش جاسوسان، استفاده از خانه‌های امن، تاکسی‌ها و کالسکه‌ها، تا شبکه‌ی مخبران در هتل‌ها و مسافرخانه‌ها و سیستم کارت‌های رنگی برای طبقه‌بندی فعالان سیاسی. این سطح از جزئیات، فهم کارکرد واقعی یک سرویس امنیتی در میدان عمل را ممکن کرده است. بخش دیگری از اهمیت کتاب در پیوندی است که میان تاریخ سیاسی روسیه و تاریخ سرویس‌های امنیتی برقرار شده است. ترورهای پی‌درپی، شورش‌ها، انقلاب ۱۹۰۵، جنگ‌ها و در نهایت انقلاب ۱۹۱۷ در متن کتاب نه‌تنها به‌عنوان رویدادهای سیاسی، بلکه به‌عنوان عواملی که ساختار و روش‌های پلیس مخفی را تغییر داده‌اند دیده می‌شوند. این نگاه کمک می‌کند نقش سرویس‌های امنیتی در تحولات بزرگ سیاسی بهتر فهمیده شود. در کنار این‌ها، کتاب برای کسانی که به مقایسه‌ی سرویس‌های اطلاعاتی علاقه‌مند هستند امکان می‌دهد اخرانا را در کنار پلیس مخفی ناپلئون، سرویس‌های آلمانی و بعدتر سرویس‌های شوروی قرار دهند و شباهت‌ها و تفاوت‌ها را ببینند؛ به‌ویژه در زمینه‌ی عملیات نفوذ، جاسوسان دوجانبه و استفاده از ابزارهایی مانند خواندن مکاتبات و ایجاد سازمان‌های موازی. نویسنده در مقدمه نیز به محدودیت منابع و نابودی آرشیوها اشاره کرده است و همین موضوع نشان می‌دهد که بازسازی این تاریخ تا چه اندازه دشوار بوده است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن این کتاب به علاقه‌مندان تاریخ روسیه و امپراتوری‌های اروپایی پیشنهاد می‌شود؛ به کسانی که به تاریخ سرویس‌های اطلاعاتی، پلیس مخفی و امنیت داخلی علاقه دارند؛ به دانشجویان و پژوهشگران علوم سیاسی، روابط بین‌الملل و مطالعات امنیتی که به‌دنبال نمونه‌ای تاریخی از شکل‌گیری و تحول یک سرویس امنیتی مدرن هستند؛ و به خوانندگانی که می‌خواهند زمینه‌ی امنیتی و سیاسی شکل‌گیری انقلاب ۱۹۱۷ و پیدایش ساختارهای اطلاعاتی بعدی در روسیه را بهتر درک کنند.