کتاب از چمن تا انجمن

کتاب از چمن تا انجمن (درسنامه‌ی فارسی عمومی) نوشته‌ی حسن دلبری اثری است که نشر ابن‌یمین آن را منتشر کرده است. این کتاب برای درس فارسی عمومی در دوره‌های کاردانی و کارشناسی تدوین شده و تلاش کرده است فاصله‌ی میان آموخته‌های دبیرستانی و نیازهای واقعی دانشجویان در خواندن، نوشتن و درک متون ادبی را پر کند. ساختار اثر ترکیبی از متن‌های برگزیده‌ی نظم و نثر فارسی، توضیحات آموزشی، نکات ادبی و زبانی، و بخش‌های مستقل درباره‌ی دانش‌های ادبی و آیین نگارش است. در مقدمه‌ها و سخن ناشر، بر نقش زبان و ادبیات فارسی به‌عنوان حامل فرهنگ و تمدن ایرانی و اسلامی تأکید شده و نشان داده شده است که این درسنامه فقط مجموعه‌ای از متن‌ها نیست، بلکه برنامه‌ای آموزشی برای تقویت مهارت درست‌خوانی، درست‌نویسی، شناخت قالب‌ها و سبک‌های شعری، آشنایی با انواع ادبی و نیز تمرین نگارش علمی و اداری است. در این کتاب، از رودکی و فردوسی تا نیما، فروغ، سهراب و شاملو، طیفی گسترده از شاعران و نویسندگان معرفی شده‌اند و در کنار آن‌ها، مباحثی مانند سبک‌شناسی، آرایه‌های ادبی، نشانه‌گذاری، دستور خط و مقاله‌نویسی نیز آمده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب از چمن تا انجمن

کتاب از چمن تا انجمن نوشته‌ی حسن دلبری اثری است که به‌طور مشخص برای درس «فارسی عمومی» در دانشگاه‌ها تنظیم شده و در همان آغاز، ضرورت گذراندن این درس را توضیح داده است. نویسنده با اشاره به تجربه‌ی سال‌ها تدریس زبان و ادبیات فارسی در مراکز علمی و دانشگاهی، نشان داده است که بسیاری از دانش‌آموختگان دبیرستان با وجود گذراندن واحدهای ادبیات و زبان فارسی، در عمل توانایی کافی در درست‌خوانی، درست‌نویسی و به‌کارگیری زبان برای بیان اندیشه‌های خود ندارند. در مقدمه‌ی کتاب از چمن تا انجمن، هدف‌ها به‌روشنی فهرست شده‌اند: آشنایی دانشجو با دوره‌های مختلف ادبیات فارسی از طریق آثار برجسته، توانایی خواندن درست شعر و نثر، تقویت درک مفهومی متون، آشنایی نسبی با دانش‌های ادبی مانند دستور، آرایه‌ها، قالب‌های شعری و شیوه‌های نگارش و ویرایش، و نیز توانایی استفاده از علائم نگارشی به‌گونه‌ای که هر دانشجو ویراستار اولیه‌ی نوشته‌های خود باشد. در همین بخش‌ها توضیح داده شده است که این کتاب فقط برای کلاس‌های حضوری نیست و با توجه به پاورقی‌ها، واژه‌نامه و توضیح اصطلاحات، برای دوره‌های خودخوان مانند ترم‌های تابستانی نیز مناسب است. کتاب از چمن تا انجمن در چند بخش اصلی سامان یافته است: نخست، متون نظم و نثر که با مقدمه‌ای درباره‌ی ماهیت شعر، تعاریف گوناگون آن از دید شاعران و منتقدان ایرانی و غیرایرانی، و سپس معرفی سبک‌های شعری (خراسانی، عراقی، هندی، بازگشت، شعر مشروطه و نیمایی) آغاز می‌شود. بعد از آن، انواع ادبی مانند حماسی، غنایی، تعلیمی و نمایشی معرفی شده و سپس قالب‌های شعری کلاسیک (قصیده، غزل، قطعه، مثنوی، چارپاره، رباعی، دوبیتی) و غیرکلاسیک (نیمایی، سپید، موج نو) توضیح داده شده است. در ادامه، متن‌های منتخب از شاعران و نویسندگان مختلف آمده است؛ از رودکی، فردوسی، منوچهری، باباطاهر، ناصرخسرو، مسعود سعد، خیام، سنایی، سعدی، حافظ و نظامی تا عطار، مولوی، وحشی بافقی، کلیم، جامی و محتشم کاشانی. پس از این بخش‌ها، فصل‌هایی با عنوان‌هایی مانند «توصیف»، «ادبیات فولکلوریک»، «مناظره»، «حبسیه»، «مرثیه» و نیز بخش «دانش‌های ادبی»، «آیین نگارش»، «نشانه‌گذاری یا علایم سجاوندی» و «دستور خط فارسی» آمده است. در پایان نیز فصلی با عنوان «آیین درست‌خوانی و درست‌نویسی و شناخت غلط‌های مشهور» قرار گرفته که به خطاهای رایج زبانی و نگارشی می‌پردازد و آن‌ها را اصلاح می‌کند. در سراسر کتاب، نمونه‌های شعری و نثری با توضیح واژگان دشوار، نکات سبکی و گاه معرفی کوتاه شاعر یا نویسنده همراه شده تا دانشجو بتواند هم‌زمان متن را بخواند، معنی کند و با زمینه‌ی ادبی آن آشنا شود.

خلاصه کتاب از چمن تا انجمن

در کتاب از چمن تا انجمن، حسن دلبری ابتدا جایگاه زبان و ادبیات فارسی را در نظام آموزشی و فرهنگی کشور ترسیم کرده و نشان داده است که چرا با وجود سال‌ها آموزش در مدرسه، بسیاری از دانشجویان در نوشتن یک نامه‌ی اداری ساده، تنظیم یک گزارش، یا فهم دقیق یک متن ادبی دچار مشکل می‌شوند. در بخش «ضرورت گذراندن درس فارسی عمومی» توضیح داده شده است که نظام آموزشی پیشین بیشتر بر محفوظات تکیه کرده و فرصت درگیرشدن عملی با نوشتن، خواندن انتقادی و تولید متن را فراهم نکرده است. بر همین اساس، این کتاب به‌عنوان یک درسنامه، هدف‌هایی مانند آشنایی با دوره‌های ادبی، تقویت مهارت درست‌خوانی، درک مفهومی متون، شناخت دانش‌های ادبی و توانایی نگارش انواع متن را دنبال کرده است. در فصل «ماهیت شعر» مجموعه‌ای از تعاریف شعر از دید منطقیان، عروضیان، شفیعی کدکنی، نیما یوشیج و شاعران و منتقدان غربی مانند شلی، وردزورث و پل والری آورده شده و از دل آن‌ها عاطفه، خیال‌انگیزی و موسیقی به‌عنوان عناصر محوری شعر برجسته شده است. سپس، سبک‌های شعر فارسی از خراسانی تا نیمایی معرفی شده و برای هر سبک، دوره‌ی زمانی و چند شاعر شاخص نام برده شده است. بعد از آن، انواع ادبی (حماسی، غنایی، تعلیمی، نمایشی) با ذکر ویژگی‌ها و نمونه‌ها توضیح داده شده و در ادامه، قالب‌های شعری کلاسیک و غیرکلاسیک با ساختار قافیه، درون‌مایه‌های معمول و نمونه‌هایی از همان کتاب معرفی شده است. در بخش متون، کتاب از چمن تا انجمن گزیده‌هایی از شعر و نثر را در کنار هم قرار داده است: حمدیه‌ها و توحیدیه‌ها، قصیده‌ی فردوسی و داستان گردآفرید، توصیف طبیعت در شعر منوچهری، دوبیتی‌های باباطاهر، رباعیات خیام، غزل‌های سنایی، سعدی و حافظ، قطعه‌های ابن‌یمین، مرثیه‌ی محتشم، حکایت‌های عطار و مولوی، و بخش‌هایی از منظومه‌های نظامی و جامی. در کنار هر متن، واژه‌های دشوار در پاورقی توضیح داده شده و گاهی معرفی کوتاهی از زندگی و جایگاه ادبی شاعر آمده است. در بخش‌های موضوعی، گونه‌هایی مانند ادبیات توصیفی، فولکلوریک، مناظره، حبسیه، هجو، مرثیه و ادبیات نمادین تعریف شده و برای هرکدام نمونه‌هایی از متن‌های کتاب آورده شده است. در بخش «دانش‌های ادبی» آرایه‌های ادبی، اصطلاحات بلاغی و برخی مفاهیم دستور زبان معرفی شده و سپس در «آیین نگارش» ویژگی‌های یک نوشته‌ی خوب، ویژگی‌های نویسنده‌ی خوب، انواع نوشته، گزارش، مقاله‌ی علمی، ساختار مقاله‌ی علمی – پژوهشی و بخش‌های گزارش توضیح داده شده است. فصل «نشانه‌گذاری یا علایم سجاوندی» به‌طور جداگانه به نقطه، ویرگول، نقطه‌ویرگول، دونقطه، گیومه، نشانه‌ی سؤال، نشانه‌ی تعجب، پرانتز، خط فاصله، قلاب، سه‌نقطه، ممیز، نشانه‌ی تکرار، آکلاد و ستاره پرداخته و کاربرد هرکدام را با مثال روشن کرده است. در «دستور خط فارسی» قواعد همزه، استقلال معنایی و دستوری کلمه و برخی نکات دیگر آمده و در فصل پایانی، «آیین درست‌خوانی و درست‌نویسی و شناخت غلط‌های مشهور» به خطاهای رایج در گفتار و نوشتار فارسی پرداخته و شکل درست آن‌ها را یادآوری کرده است. در مجموع، کتاب تصویری نسبتاً جامع از ادبیات فارسی، از سطح متن تا سطح نگارش و ویرایش، پیش روی دانشجو قرار داده است.

چرا باید کتاب از چمن تا انجمن را بخوانیم؟

کتاب از چمن تا انجمن چند ویژگی برجسته دارد که آن را برای دانشجویان و علاقه‌مندان به زبان فارسی قابل توجه کرده است. نخست این که نویسنده، به‌جای محدودشدن به گزینش چند متن ادبی، ساختاری آموزشی طراحی کرده که در آن متن، توضیح، واژه‌نامه، نکته‌ی ادبی و تمرین مهارت‌های زبانی در کنار هم قرار گرفته است. دانشجو در حین خواندن شعر یا نثر، هم با واژه‌های دشوار و زمینه‌ی ادبی آشنا می‌شود و هم با مفاهیمی مانند سبک، قالب، نوع ادبی و آرایه‌ها. دوم این که کتاب از چمن تا انجمن به‌طور هم‌زمان دو نیاز را پوشش داده است: آشنایی با گنجینه‌ی ادبیات فارسی و تقویت مهارت‌های عملی در نوشتن و خواندن. بخش‌هایی مانند «آیین نگارش»، «گزارش‌نویسی»، «مقاله‌نویسی»، «نامه‌نگاری» و «نشانه‌گذاری» مستقیماً به مهارت‌هایی مربوط است که در زندگی دانشگاهی و شغلی کاربرد دارد. در کنار آن، آشنایی با قالب‌های شعری، سبک‌ها و انواع ادبی، نگاه تحلیلی‌تری به متون ادبی می‌دهد و کمک می‌کند خواننده متون کلاسیک و معاصر را دقیق‌تر و آگاهانه‌تر بخواند. سوم این که در این کتاب، طیفی گسترده از شاعران و نویسندگان، از قرون نخستین تا دوره‌ی معاصر، در کنار هم آمده‌اند و برای هرکدام نمونه‌هایی انتخاب شده که هم از نظر ادبی ارزشمند است و هم برای آموزش مفاهیم مورد نظر نویسنده مناسب است. این تنوع باعث می‌شود خواننده در یک درسنامه‌ی واحد، با حمدیه‌ی رودکی، حماسه‌ی فردوسی، غزل سعدی و حافظ، رباعی خیام، عرفان مولوی و عطار، مرثیه‌ی محتشم و شعر نیمایی و سپید آشنا شود. چهارم این که کتاب به‌طور صریح به ضعف‌های رایج در نظام آموزشی پیشین اشاره کرده و در پاسخ به آن‌ها، بخشی مستقل برای «آیین درست‌خوانی و درست‌نویسی و شناخت غلط‌های مشهور» در نظر گرفته است؛ بخشی که می‌تواند برای هر کسی که می‌خواهد نوشتار فارسی خود را اصلاح کند، سودمند باشد. ترکیب این رویکرد انتقادی با ارائه‌ی راه‌حل‌های مشخص، از این اثر یک درسنامه‌ی صرفاً نظری نساخته، بلکه آن را به ابزاری برای تمرین و بهبود مهارت‌های زبانی تبدیل کرده است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب از چمن تا انجمن به دانشجویان دوره‌های کاردانی و کارشناسی که درس فارسی عمومی را می‌گذرانند پیشنهاد می‌شود، به‌ویژه کسانی که می‌خواهند علاوه‌بر گذراندن واحد درسی، مهارت درست‌خوانی و درست‌نویسی خود را تقویت کنند. این کتاب به علاقه‌مندان ادبیات فارسی که به‌دنبال آشنایی منظم با سبک‌ها، قالب‌ها و انواع ادبی همراه با نمونه‌های شاخص هستند نیز پیشنهاد می‌شود. همچنین به کسانی که در نوشتن نامه‌ی اداری، گزارش، مقاله‌ی علمی یا استفاده‌ی درست از علائم نگارشی دچار تردیدند، می‌توان این اثر را به‌عنوان منبعی آموزشی برای بهبود نگارش فارسی پیشنهاد کرد.