کتاب بازی بزرگ

کتاب بازی بزرگ نوشته بهنام شیخی، اثری پژوهشی و تاریخی درباره‌ی یکی از مهم‌ترین رقابت‌های ژئوپلیتیکی قرن نوزدهم (از سال ۱۸۸۵ تا سال ۱۹۰۷) است و کشمکش و تعامل دو قدرت بزرگ آن زمان، یعنی روسیه‌ی تزاری و بریتانیا را در آسیای مرکزی، افغانستان، ایران و مناطق پیرامونی بررسی می‌کند. شیخی با بهره‌گیری از منابع متنوع انگلیسی، روسی و فرانسوی، تلاش کرده تصویری جامع و تحلیلی از زمینه‌ها، روندها و پیامدهای این رقابت ارائه دهد. نشر امیرکبیر این کتاب را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب بازی بزرگ

کتاب بازی بزرگ با رویکردی تحلیلی و تاریخی، رقابت سیاسی و نظامی روسیه و بریتانیا را در بخش‌های وسیعی از آسیا بررسی کرده است. بهنام شیخی در این کتاب، با تکیه بر اسناد و منابع دست‌اول و همچنین تحلیل آثار پژوهشگران غربی و روسی، به واکاوی ریشه‌ها و ابعاد این رقابت پرداخته است. 

کتاب در چهار فصل اصلی تنظیم شده: ابتدا به مفهوم و گستره‌ی جغرافیایی بازی بزرگ و جایگاه ایران در آن پرداخته شده، سپس زمینه‌های تاریخی روابط روسیه و بریتانیا در آسیای مرکزی تا تصرف مرو در ۱۸۸۴ بررسی شده است. فصل سوم به تحولات و تعاملات دو قدرت از ۱۸۸۵ تا ۱۹۰۷ اختصاص دارد و در نهایت، فصل پایانی به تحلیل توافق‌نامه‌ی ۱۹۰۷ و پیامدهای آن می‌پردازد. 

در کنار تحلیل تاریخی، بهنام شیخی از نظریه‌ی بازی‌ها برای تبیین رفتار و راهبردهای دو کشور بهره گرفته است. کتاب بازی بزرگ تلاش کرده با رویکردی نظری، منطق تصمیم‌گیری و تعاملات قدرت‌های بزرگ را در بستر تاریخی روشن کند.

خلاصه کتاب بازی بزرگ

کتاب بازی بزرگ با بررسی رقابت روسیه‌ی تزاری و بریتانیا در آسیای مرکزی، افغانستان و ایران، به تحلیل چرایی و چگونگی این کشمکش تاریخی پرداخته است. 

شیخی ابتدا به پیشینه‌ی سیاست‌های توسعه‌طلبانه‌ی روسیه از دوران پطر کبیر تا قرن نوزدهم اشاره کرده و نشان داده که چگونه رقابت برای دسترسی به هند به محور اصلی سیاست خارجی هر دو کشور تبدیل شد. در این مسیر، روسیه با پیشروی در آسیای مرکزی و تصرف مناطق استراتژیک، تهدیدی جدی برای منافع بریتانیا در هند ایجاد کرد. بریتانیا نیز با اعزام مأموران تجسسی و انعقاد قراردادهای مرزی، تلاش کرد از نفوذ روسیه در افغانستان و ایران جلوگیری کند. 

در ادامه، کتاب به نقش تحولات بین‌المللی، از جمله شکست روسیه در جنگ کریمه و ظهور قدرت آلمان، در تغییر موازنه‌ی قوا و شکل‌گیری توافق‌نامه‌ی ۱۹۰۷ می‌پردازد. نویسنده با بهره‌گیری از نظریه‌ی بازی‌ها، رفتار دو کشور را به‌ عنوان بازیگران خردمند در محیطی پر از عدم‌قطعیت و رقابت توصیف کرده است. 

در نهایت، کتاب نشان داده که چگونه رقابت شدید و پرهزینه، سرانجام به همکاری و تقسیم مناطق نفوذ میان دو قدرت انجامید و ایران، افغانستان و چین به عرصه‌ی منازعه و سپس توافق تبدیل شدند.

چرا باید کتاب بازی بزرگ را بخوانیم؟

این اثر با بررسی دقیق اسناد و منابع متنوع، نه‌تنها روندهای سیاسی و نظامی را شرح داده، بلکه منطق تصمیم‌گیری و راهبردهای قدرت‌های بزرگ را نیز واکاوی کرده است. همچنین، استفاده از نظریه‌ی بازی‌ها در تحلیل رخدادهای تاریخی، رویکردی نوآورانه است که می‌تواند برای علاقه‌مندان به علوم سیاسی و تاریخ جذاب باشد.

خواندن کتاب بازی بزرگ را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن این کتاب به پژوهشگران تاریخ معاصر، دانشجویان روابط بین‌الملل، علاقه‌مندان به سیاست خارجی ایران و کسانی که به دنبال فهم ریشه‌های رقابت‌های ژئوپلیتیکی در آسیای مرکزی و خاورمیانه هستند، پیشنهاد می‌شود.

بخشی از کتاب بازی بزرگ

«هدف اصلی بازی بزرگ برای روسیهٔ تزاری تلاش برای رسیدن به هندوستان و برای بریتانیا تلاش برای ممانعت از حضور روسیه در هند، گوهر مستعمرات بریتانیا، بود. مطالعهٔ رفتار سیاسی حکومت وقت بریتانیا و کمپانی هند شرقی انگلیس نشان‌گر این امر است که تصرف مرو زنگ خطر جدی را برای مقابله با پیشروی روسیهٔ تزاری به‌سمت افغانستان و نهایتاً هندوستان، به صدا در آورده است. این در حالی است که به جز پل اول هیچ تزار روس به‌صورت جدی تصمیم نداشت به هند حمله کند. با این وجود در طول قرن نوزدهم، روسیه برای بریتانیا دشمن جلوه می‌کرد و پیشروی روس‌ها در آسیای مرکزی از تمایل شدید آن‌ها به تصرف هند حکایت داشت. به‌نحوی که دیوید فرامکین، مورخ امریکایی، دراین‌باره معتقد است، فاصلهٔ مکانی بین روسیه و هند بریتانیا در ایجاد تصور تمایل روس‌ها به تصرف هند در مقامات کمپانی هند بریتانیا اهمیت نداشته است.

همچنین این‌طور تصور می‌شود که با توجه به پیشروی نیروهای نظامی دو ابرقدرت در محیط کلی بازی بزرگ، اهداف بازی نیز به‌تناسب آن تغییر کرده است. شاهد مثال این امر عملیات جاسوسی روس و انگلیس در ابتدای امر در خانات سه‌گانهٔ خیوه، خوقند و بخاراست. به‌نسبت پیشروی نیروهای روسیهٔ تزاری در محیط آسیای مرکزی، نیروهای تجسسی بریتانیا از نواحی تصرف‌شده رانده و به این ترتیب دایرهٔ بازی بزرگ محدودتر از آغاز آن شد. با تصرف سراسری آسیای مرکزی به‌وسیلهٔ روس‌ها- که آخرین مرحلهٔ آن در ۱۸۸۴ انجام یافت- به‌صورت عملی، محیط بازی به خارج از هدف اولیهٔ بازی بزرگ یعنی آسیای مرکزی محدود گردید. پس از تصرف مرو، روسیه برای رسیدن به‌هدف اصلی خود یعنی هندوستان تلاش داشت قلمرو بازی را به افغانستان برساند، جایی که بریتانیا آن را آخرین سنگر دفاع از هندوستان قلمداد می‌کرد. منازعات روسیه با افغانستان تحت‌حمایت بریتانیا در سال ۱۸۸۵، در حقیقت تلاش ناکام روسیه برای بازگشایی عملی و جدی محیط جدیدی در رقابت با بریتانیا بود.»