کتاب تاریخ ارامنه ایران در قرن هفدهم میلادی

کتاب تاریخ ارامنه ایران در قرن هفدهم میلادی (The Emergence of the Armenian Diocese of New Julfa in the Seventeenth Century) نوشته وازگن سارکیس غوگاسیان، تصویری از سرگذشت ارامنه در ایران عصر صفوی ارائه می‌دهد و با استناد به اسناد ارمنی، فارسی و اروپایی، شکل‌گیری خلیفه‌گری جلفای نو، کوچ اجباری ارامنه و نقش آن‌ها در اقتصاد و فرهنگ ایران را بررسی می‌کند. این کتاب که بر پایه‌ی رساله‌ی دکترای نویسنده در دانشگاه کلمبیا شکل گرفته هم به کشمکش‌های دینی و سیاسی این جامعه اشاره دارد و هم به میراث فکری و هنری آن‌ها می‌پردازد. نشر امیرکبیر این کتاب را با ترجمه سعید کریم پور منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب تاریخ ارامنه ایران در قرن هفدهم میلادی

کتاب تاریخ ارامنه ایران در قرن هفدهم میلادی با تمرکز بر دوره‌ی صفویه، به‌ویژه زمان شاه‌عباس اول، تاریخ حضور سازمان‌یافته‌ی ارامنه در ایران را بازخوانی کرده است. وازگن سارکیس غوگاسیان با بهره‌گیری از بایگانی صومعه‌ی ناجی همگان در جلفای نو، اسناد ماتناداران ایروان، فرمان‌های صفوی، نامه‌های جاثلیق‌ها و گزارش‌های مبلغان اروپایی، تصویری چندسویه از این دوره ارائه داده است. 

در این کتاب، کوچ اجباری ارامنه از جلفای قدیم و نواحی قفقاز به اصفهان، بنیان‌گذاری شهر جلفای نو، شکل‌گیری خلیفه‌گری ارمنی و روابط پیچیده‌ی آن با جاثلیق اچمیادزین و کلیسای رم به‌تفصیل بررسی شده است. وازگن سارکیس غوگاسیان نشان داده که چگونه این جامعه‌ی تازه‌کوچ‌کرده، در مدت کوتاهی به یکی از مهم‌ترین مراکز مذهبی، اقتصادی و فرهنگی ارامنه در جهان تبدیل شد. 

کتاب تاریخ ارامنه ایران در قرن هفدهم میلادی در ۹ فصل تنظیم شده است: معرفی منابع و اسناد، پیشینه‌ی حضور ارامنه در ایران و ماجرای کوچ شاه‌عباس، پراکندگی جغرافیایی و ساختار اجتماعی سکونتگاه‌های ارمنی، سیاست صفویان در قبال ارامنه، شکل‌گیری خلیفه‌گری جلفای نو، کشمکش‌های درونی کلیسای ارمنی، رویارویی با مبلغان کاتولیک، عوامل افول اقتصادی و فرهنگی جلفای نو و در پایان، میراث فکری و هنری این جامعه. 

پیوست‌های پایانی کتاب نیز متن کامل چند سند فارسی و ارمنی دوره‌ی صفوی را در اختیار خواننده گذاشته است.

خلاصه کتاب تاریخ ارامنه ایران در قرن هفدهم میلادی

کتاب تاریخ ارامنه ایران در قرن هفدهم میلادی سرگذشت جامعه‌ای را دنبال می‌کند که با کوچ اجباری در سیاست زمین سوخته‌ی شاه‌عباس از ارمنستان به ایران منتقل شد و در حاشیه‌ی اصفهان شهری تازه به نام جلفای نو ساخت. نویسنده ابتدا پیشینه‌ی دیرینه‌ی روابط ایران و ارمنستان را از عهد ماد و هخامنشی تا صفویه مرور می‌کند، سپس نشان می‌دهد چگونه ارامنه در ساختار نظامی، اداری و اقتصادی صفویان جای گرفتند. 

در ادامه، ساختار خلیفه‌گری جلفای نو، نقش صومعه‌ی ناجی همگان، شبکه‌ی روستاهای ارمنی در فریدن و چهارمحال و جایگاه بازرگانان ارمنی در تجارت ابریشم و ارتباط ایران با اروپا بررسی شده است. کشمکش‌های طولانی میان جلفای نو و اچمیادزین، رویارویی با مبلغان کاتولیک و در نهایت عواملی که به افول این شکوفایی و مهاجرت گسترده‌ی ارامنه به هند و روسیه انجامید، دیگر محورهای اصلی کتاب هستند.

چرا باید کتاب تاریخ ارامنه ایران در قرن هفدهم میلادی را بخوانیم؟

این کتاب امکان آشنایی با یکی از مهم‌ترین اقلیت‌های دینی و قومی ایران را از دل اسناد دست‌اول فراهم کرده است. این اثر نشان می‌دهد ارامنه چگونه در شکل‌گیری اقتصاد صفوی، گسترش صنعت چاپ، آموزش علوم جدید و تبادل فرهنگی ایران و اروپا نقش داشته‌اند و در عین حال با فشارهای مذهبی، مالی و سیاسی روبه‌رو بوده‌اند.

خواندن کتاب تاریخ ارامنه ایران در قرن هفدهم میلادی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی کتاب تاریخ ارامنه ایران در قرن هفدهم میلادی به پژوهشگران تاریخ ایران، تاریخ ارامنه، تاریخ ادیان و علاقه‌مندان به تاریخ اجتماعی و اقتصادی پیشنهاد می‌شود. دانشجویان رشته‌های تاریخ، الهیات، مطالعات فرهنگی و هنر نیز می‌توانند از اسناد و روایت‌های این اثر بهره ببرند.

بخشی از کتاب تاریخ ارامنه ایران در قرن هفدهم میلادی

«پیکرۀ عمده اسنادی که تاکنون کمتر مورد مراجعه قرار گرفته‌اند باید در مجموعه‌های متنوع و منتشرنشدۀ بایگانی‌های ارمنی یافت شود. مهم‌ترین مجموعه متون بایگانی شده، به صومعۀ ارمنی "ناجی همگان" در جلفای نو تعلق دارد که به مدت سیصد و نود و دو سال به‌طور مداوم به‌عنوان مرکز معنوی و مدیریتی خلیفه‌گری عمل کرده است. این مجموعه شامل فرمان‌ها، اعلامیه‌های اسقفی، مکاتبات اداری، نامه‌های مربوط به کشیشان و یا بخشنامه‌ها، اعلامیه‌های عمومی، مطالبات حقوقی، عریضه‌ها، گزارش‌های ثبت‌شده از تولد و ازدواج و مرگ، قباله‌های ملکی، توافقات تجاری و دفاتر مالی، فهرست اموال کلیساها، موافقت‌نامه‌های شخصی، وصیت‌نامه‌ها و... است. مجموعۀ حاضر از بایگانی‌های صومعۀ "ناجی همگان" حتی به اندازه‌ای که از چنان مرکز مهمی با چهارصد سال قدمت انتظار می‌رود بزرگ و غنی نیست. بی‌تردید در مواقعی از دوره‌های گذشته به خاطر حملات، غارت‌ها و عمدتاً سهل‌انگاری‌ها مقدار زیادی از اسناد اعم از نسخ خطی و چاپی، از بین رفته‌اند. اسقف مکرتیچ، اسقف اعظم جلفای نو در نامه‌ای به تاریخ ۲۱ سپتامبر سال ۱۷۸۵ م/ ۱۱۹۹ ه‌-ق، خطاب به پارون مکرتوم در شهر آستراخان (روسیه) می‌نویسد:

اسقف اعظم شما هوسپ وارداپِت تاکنون دوبار برای ما درخواستی به جهت چند جلد کتاب نوشته است. ظاهراً عالی‌جناب گمان می‌کند در جلفا هنوز می‌توان هر کتابی را یافت. حتماً شنیده‌اید که بقالان و باروت‌سازان شهر به فرمان آزادخان کتاب‌ها را به بهای هر من سیصد دینار خریده‌اند.»