کتاب تعلیم و تربیت اسلامی

کتاب تعلیم و تربیت اسلامی نوشته علی شریعتمداری، تربیت را فراتر از انتقال اطلاعات در کلاس درس بررسی می‌کند. نویسنده، آگاهی از رفتار و پرورش قدرت تفکر را از پایه‌های رشد انسان می‌داند و نسبت این دو را با تعالیم اسلامی توضیح می‌دهد. انتشارات امیرکبیر این کتاب را منتشر کرده است. بحث اصلی، پیوند میان ایمان، عقل، عاطفه، زندگی اجتماعی و مسئولیت نهادهای آموزشی است؛ پیوندی که در تعریف نقش معلم و هدف مدرسه نیز اثر می‌گذارد. این کتاب همچنین تفاوت هدایت با تلقین و دستور‌دادن را روشن می‌سازد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب تعلیم و تربیت اسلامی

کتاب تعلیم و تربیت اسلامی نوشته علی شریعتمداری، مباحث فلسفه‌ی تربیت، شناخت انسان و سازمان‌دهی آموزش را در پیوند با مبانی اسلامی مطرح کرده است. نویسنده، تربیت را فعالیتی محدود به مدرسه نمی‌داند؛ خانواده، دانشگاه، رسانه و مناسبات اجتماعی نیز در شکل‌گیری رفتار انسان سهم دارند. بحث‌های این کتاب در سه محور ویژگی‌ها، هدف‌ها و روش‌های نظام تربیتی اسلام طرح می‌شوند. عنوان‌هایی مانند «انقلاب فرهنگی و آموزشی»، «دو ویژگی اساسی انسان» و «ویژگی‌های نظام تربیتی اسلام» مسیر ورود به موضوع را نشان می‌دهند. شریعتمداری در بررسی شخصیت، بُعد ایمانی را کنار جنبه‌های عقلانی، اجتماعی، عاطفی و بدنی قرار می‌دهد. نویسنده، ارتباط این جنبه‌ها را مهم می‌داند و رشد یکی را مستقل از دیگر جنبه‌ها توضیح نمی‌دهد. آیات قرآن، احادیث، دعاها و رفتار پیشوایان دینی، پشتوانه‌ی توضیح مفاهیم تربیتی هستند. شیوه‌ی بحث نیز بر تعریف مفاهیم و روشن‌کردن تفاوت‌های آن‌ها تکیه دارد؛ برای نمونه، هدایت با امرکردن، توصیه، موعظه و تلقین مقایسه می‌شود تا جایگاه انتخاب و اندیشیدن در تربیت مشخص شود.
کتاب تعلیم و تربیت اسلامی، مسئله‌ی آموزش را از زاویه‌ی مسئولیت اجتماعی نهادهای تربیتی نیز بررسی می‌کند. مدرسه در این بحث صرفاً محل انباشتن محفوظات نیست و دانشگاه نیز نباید فعالیت خود را به اعطای مدرک یا ارتقای شغلی محدود کند. نویسنده، انتقال، ارزیابی و گسترش میراث فرهنگی را سه وظیفه‌ی مراکز آموزشی معرفی کرده است. بحث درباره‌ی تربیت معلم، برنامه‌ریزی در مقاطع تحصیلی و رسالت پژوهشی دانشگاه، این دیدگاه را به مسائل مشخص آموزشی پیوند می‌دهد. شریعتمداری همچنین میان تعهد اخلاقی و تخصص حرفه‌ای تمایز می‌گذارد و حضور هم‌زمان هر دو را ضروری می‌شمارد. بخش مقایسه‌ی نظام‌ها، نقد نویسنده به دیدگاه‌هایی را بازتاب می‌دهد که انسان را تنها محصول محیط یا تابع نیازهای زیستی تلقی می‌کنند. مسئله‌ی محوری در این مقایسه، حفظ اختیار فرد در کنار مسئولیت او در برابر جمع است. خواندن این مباحث، تصویری از برداشت نویسنده درباره‌ی رابطه‌ی ارزش‌های دینی، رشد شخصیت و وظایف آموزش به دست می‌دهد؛ برداشتی که آموزش را از پرسش درباره‌ی هدف زندگی و کیفیت روابط انسانی جدا نمی‌کند.

خلاصه کتاب تعلیم و تربیت اسلامی

شریعتمداری در کتاب تعلیم و تربیت اسلامی، آگاهی و تفکر را نقطه‌ی آغاز تربیت می‌گیرد. انسان می‌تواند انگیزه‌های رفتار خود را بشناسد و به‌جای تقلید، درباره‌ی مسائل تصمیم بگیرد. تربیت باید این ظرفیت را پرورش دهد و رشد ایمانی، عقلانی، عاطفی، اجتماعی و بدنی را به یکدیگر پیوند بزند. هدایت در این چارچوب، کمک به شناخت خویشتن، بررسی امکانات و انتخاب مسیر است؛ نه تحمیل نظر مربی. نویسنده، فعالیت عقلانی را از تحلیل موقعیت و تشخیص مسئله تا گردآوری اطلاعات، تهیه‌ی راه‌حل‌ها و انتخاب راه متناسب توضیح می‌دهد. بحث عواطف نیز بر شناخت شیوه‌ی ابراز احساسات و کنترل آن‌ها متمرکز است. همکاری، پذیرش مسئولیت و مخالفت اصولی، بخش اجتماعی این تصویر را کامل می‌کنند. حرف اصلی این کتاب، ضرورت تبدیل آموزش از انتقال مطالب به فرایند رشد انسان و مشارکت مسئولانه در جامعه است.

چرا باید کتاب تعلیم و تربیت اسلامی را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب تعلیم و تربیت اسلامی را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• تمایز هدایت، تلقین و اجبار را در رابطه‌ی تربیتی روشن می‌کند.
• مراحل فعالیت عقلانی را برای مواجهه با مسائل فردی و جمعی توضیح می‌دهد.
• رابطه‌ی رشد عاطفی با نحوه‌ی ابراز احساسات و مهار خشم را بررسی می‌کند.
• زمینه‌ی تأمل درباره‌ی تخصص معلم و مسئولیت اجتماعی دانشگاه را فراهم می‌سازد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب تعلیم و تربیت اسلامی به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان علوم تربیتی که به مبانی تربیت اسلامی علاقه دارند.
• معلمان و مربیانی که درباره‌ی هدایت و اختیار یادگیرنده مطالعه می‌کنند.
• علاقه‌مندان به رابطه‌ی ایمان، رشد شخصیت و مسئولیت اجتماعی.

بخشی از کتاب تعلیم و تربیت اسلامی

«مفهوم هدایت در تعلیم و تربیت از ارزشی ویژه برخوردار است. بسیاری از متخصصان تعلیم و تربیت، هدایت و تعلیم و تربیت را دو مفهوم مترادف تلقی می‌کنند. به‌سخن دیگر، تعلیم و تربیت را همان هدایت فرد یا جامعه تلقی می‌کنند. پاره‌ای از مربیان هدایت را رسالت اساسی تعلیم و تربیت می‌دانند.
کلمهٔ هدایت مفهومی گسترده دارد. هدایت با دستور دادن یا امر کردن فرق دارد. در امر کردن، فرد امرکننده از دیگری می‌خواهد کاری را طبق دستور او انجام دهد. هدایت با توصیه کردن نیز تفاوت دارد. در جریان توصیه، فردی که توصیه می‌کند بدون اینکه فرد دیگر را مجبور سازد، از او می‌خواهد کاری را طبق توصیهٔ او به‌معرض اجرا درآورد. هدایت با موعظه نیز تفاوت دارد. در جریان موعظه نیز انجام کاری معین به فرد گوشزد می‌شود. مفهوم هدایت کردن با مفهوم تلقین هم تفاوت دارد. در جریان تلقین، فرد تلقین‌کننده می‌خواهد نظر خودش را به دیگری تحمیل کند و فرصت تعقل و بررسی را از او سلب می‌کند. معمولاً گفته می‌شود که هدایت کردن یعنی کمک به فرد برای شناختن خودش و محیط خویشتن. هدایت جریانی است که درآن فرد هدایت‌کننده می‌خواهد از طریق بحث و گفت‌وگو و ارائهٔ راه‌های مختلف و توجه دادن فرد به امکانات خودش به او در حل مسائل و مشکلات کمک نماید. گاهی موضوع هدایت شناختن چیزی است. در این مورد فرد هدایت‌کننده کوشش می‌کند تا ضمن توجه دادن فرد به تجربیات خودش، جنبه‌های مختلف موضوع را روشن سازد تا فرد شخصاً دربارهٔ شناسایی موضوع اقدام کند.»