کتاب حافظ و گفتمان های اجتماعی و تاریخی

کتاب حافظ و گفتمان های اجتماعی و تاریخی نوشته محمد کشاورز بیضایی، از زاویه‌ای به دیوان حافظ نزدیک می‌شود که بیشتر بر پیوند شعر او با فضای سیاسی، اجتماعی و تاریخی زمانه تمرکز دارد. نویسنده در این اثر نشان می‌دهد که شعر حافظ فقط محل بیان تجربه‌های شخصی نیست و رد گفتمان‌های قدرت، طبقات اجتماعی، هراس‌های جمعی و داده‌های تاریخی نیز در آن دیده می‌شود. این پژوهش را انتشارات مروارید منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب حافظ و گفتمان های اجتماعی و تاریخی

کتاب حافظ و گفتمان های اجتماعی و تاریخی نوشته‌ی محمد کشاورز بیضایی، پژوهشی است درباره‌ی نسبت دیوان حافظ با جهان پرآشوب سده‌ی هشتم هجری. نویسنده با تکیه بر تاریخ‌گرایی نوین و بحث گفتمان، شعر حافظ را در پیوند با ساخت قدرت، طبقات اجتماعی، نهادهای مذهبی، دیوان‌سالاری، اضطراب جمعی و رخدادهای تاریخی می‌خواند. در این نگاه، دیوان حافظ فقط مجموعه‌ای از غزل‌های عاشقانه یا عرفانی نیست، بلکه متنی است که نشانه‌های زمانه‌ی خود را در لایه‌های مختلف حفظ کرده است. از همین‌جا کتاب به پرسش‌هایی می‌رسد که برای حافظ‌پژوهی مهم‌اند: حافظ کدام نیروهای اجتماعی را برجسته می‌کند، با کدام گفتمان‌ها درگیر می‌شود و چه چیزهایی را به حاشیه می‌راند.

کتاب حافظ و گفتمان های اجتماعی و تاریخی در هشت بخش تنظیم شده است. بخش‌های آغازین به مبانی نظری، تاریخ‌گرایی نوین، مفهوم گفتمان و موقعیت تاریخی دیوان حافظ می‌پردازند. سپس کتاب به سراغ گفتمان‌های سیاسی قرن هشتم می‌رود و نسبت حافظ را با آل اینجو، آل مظفر و تیمور بررسی می‌کند. در بخش‌های بعدی، گروه‌ها و طبقات اجتماعی حاضر در شعر حافظ مطرح می‌شوند؛ از فقها، واعظان، صوفیان و محتسب تا مطربان، رندان، گدایان، تاجران، شاعران و زنان. 

محمد کشاورز بیضایی همچنین نقش دیوان‌سالاری آل اینجو در شکوفایی فرهنگی، مسئله‌ی هراس و آسیب اجتماعی در شعر حافظ، تفأل طبقه‌ی حاکمیت به دیوان او، داده‌های تاریخی موجود در غزل‌ها و اصطلاحات دیوانی را جداگانه بررسی کرده است. این گستردگی موضوعی باعث می‌شود کتاب فقط شرح چند بیت یا تفسیر محدود نباشد و تصویری وسیع‌تر از نسبت حافظ با جامعه و تاریخ ارائه دهد.

خلاصه کتاب حافظ و گفتمان های اجتماعی و تاریخی

کتاب حافظ و گفتمان های اجتماعی و تاریخی می‌کوشد نشان دهد که شعر حافظ در دل مناسبات واقعی زمانه‌اش شکل گرفته است. محمد کشاورز بیضایی ابتدا چارچوب نظری بحث را با تاریخ‌گرایی نوین و مفهوم گفتمان توضیح می‌دهد و بعد به سراغ بازتاب قدرت سیاسی، طبقات اجتماعی و نهادهای مذهبی در دیوان حافظ می‌رود. 

در ادامه، از نقش آل اینجو و آل مظفر، تصویر محتسب، جایگاه رندان، اضطراب و ناامنی اجتماعی، تفأل به دیوان حافظ و ارزش داده‌های تاریخی شعر او بحث می‌شود. حرف اصلی کتاب این است که دیوان حافظ را می‌توان همزمان به‌ عنوان متن ادبی و سندی پرنشانه برای فهم فضای اجتماعی و تاریخی عصر او خواند.

چرا باید کتاب حافظ و گفتمان های اجتماعی و تاریخی را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب حافظ و گفتمان های اجتماعی و تاریخی را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب دیوان حافظ را در پیوند با رخدادها و تنش‌های اجتماعی سده‌ی هشتم بررسی می‌کند.
• خواننده با مطالعه‌ی آن می‌تواند جایگاه گروه‌هایی مثل فقها، واعظان، صوفیان، رندان و محتسب را در شعر حافظ دقیق‌تر ببیند.
• این اثر نشان می‌دهد که اشاره‌های تاریخی و سیاسی در غزل‌های حافظ چگونه معنا پیدا می‌کنند.
• بخش مربوط به هراس، ناامنی، بی‌اعتمادی و ریا، لایه‌ای کمتر دیده‌شده از شعر حافظ را روشن می‌کند.
• کتاب برای فهم نسبت میان شعر، قدرت، دیوان‌سالاری و فرهنگ در شیراز آن دوره اطلاعات مشخصی به دست می‌دهد.
• بحث تفأل به دیوان حافظ، یکی از جنبه‌های مهم حضور اجتماعی شعر او را از منظر تاریخی بررسی می‌کند.

خواندن کتاب حافظ و گفتمان های اجتماعی و تاریخی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب حافظ و گفتمان های اجتماعی و تاریخی به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به حافظ‌پژوهی که می‌خواهند دیوان حافظ را فراتر از شرح لغت و معنی بیت بخوانند.
• خوانندگانی که به پیوند ادبیات فارسی با تاریخ و جامعه علاقه دارند.
• دانشجویان و پژوهشگران ادبیات، تاریخ و علوم انسانی که درباره‌ی گفتمان و بافت تاریخی متن کنجکاوند.
• کسانی که می‌خواهند نقش طبقات اجتماعی و نهادهای مذهبی را در شعر حافظ بهتر بشناسند.
• مخاطبانی که از بحث‌های تحلیلی درباره‌ی شیراز، قدرت سیاسی و فرهنگ دوره‌ی حافظ استقبال می‌کنند.