کتاب مناسبات دین و فلسفه در جهان اسلام

کتاب مناسبات دین و فلسفه در جهان اسلام نوشتهٔ رضا اکبریان است و سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی آن را منتشر کرده است.

درباره کتاب مناسبات دین و فلسفه در جهان اسلام

فلسفه اسلامی، بستری تاریخی و استوار را سپری کرده است و جا دارد با نگاهی معرفت‌شناسانه به وصف و تبیین و ارزیابی درجه دوم آن پرداخت و به عبارت دیگر، برای دستیابی به پاسخ‌های معرفت‌شناسانه، فلسفه اسلامی، یا فلسفه‌پژوهی در حوزه مکاتب فلسفه اسلامی ضرورت می‌یابد. پرسش‌هایی مانند چیستی فلسفه اسلامی، روش‌شناسی، ربط آن با سایر علوم و معارف، تبیین گزاره‌های فلسفی، آسیب‌شناسی، کشف ساختار فلسفه، مقایسه گرایش‌ها و رویکردهای گوناگون و جایگاه فلسفه اسلامی، مقایسه روش و ساختاری با فلسفه‌های غرب و کارکردهای فلسفه اسلامی، نمونه‌ای از این نگرش معرفت‌شناسانه است. پاره‌ای از پرسش‌های اساسی در حوزه پیش گفته این است که فلسفه اسلامی در مقابل فلسفه‌های غربی چه جایگاهی دارد و آیا مطلب مهمی برای دنیای امروز و انسان معاصر دارد؟ گرهی از نیازهای بشری باز می‌کند یا اینکه فلسفه اسلامی گرفتار کهنگی و مرور زمان و عتیقه‌ای و موزه‌ای شده است؟ آیا فلسفه به صورت فکر ارزشمند می‌تواند موزه‌ای شود و زندگی و بالندگی‌اش را از دست بدهد و یا قدمتش، ارزش آن را نمی‌کاهد؟ پرسش مهم دیگری که در کتاب مناسبات دین و فلسفه در جهان اسلام، دنبال می‌شود، پرسش از هویت و ماهیت فلسفه اسلامی است. متفکران اسلامی و غربی پرسیده‌اند آیا اسلام هم فلسفه دارد و آیا اصولاً فلسفه اسلامی، مفهومی معنادار است یا مفهومی بدن مصداق است؟ به عبارت دیگر، آیا فلسفه اسلامی امکان‌پذیر است؟ آیا فلسفه اسلامی وجود دارد؟

درباره هویت و فلسفه اسلامی، دو دیدگاه کلان ایجابی و سلبی را مطرح ساخته‌اند. عده‌ای، چنین فلسفه‌ای را اثبات و گروهی انکار کرده‌اند.

یکی از پرسش‌های مربوط به هویت فلسفه اسلامی به امکان آمیختگی فلسفه با اسلام و نقش و کارکرد آموزه‌های اسلامی در مقام گردآوری و داوری دستاوردهای فلسفی برمی‌گردد. برخی از پژوهشگران حکمت اسلامی با تقسیم‌بندی فلسفه اسلامی به مدل اخص و اعم، فلسفه اسلامی را ممکن دانسته‌اند. فلسفه اسلامی اخص برگرفته از متون دینی و فلسفه اسلامی اعم عبارت از آرا و دیدگاه‌های حکیمان و فیلسوفان مسلمان است. فلسفه اسلامی اخص، به خودی خود، وصف اسلامیت را دارد؛ زیرا خاستگاه آن متون اسلامی (نه گفتار فیلسوفان) است؛ البته به دلیل دخالت استنباط در تحقیق و تفسیر و برداشت آن، خلوص و ناب بودن آن نسبی است و فقط خالص بودنش در اندیشه صاحبان معصوم تحقق دارد. نهادهای فلسفه اسلامی اخص، همان متون دینی و آیات قرآن و احادیث‌اند. آیات قرآن به محکم و متشابه، ناسخ و منسوخ، عام و خاص، مطلق و مقید، نص و ظاهر، مجمل و مبین و احادیث از لحاظ سند، به متواتر و واحد (صحیح، حسن، موثق، ضعیف، قوی) و از لحاظ دلالت به نص و ظاهر و مجمل، و از لحاظ قرینه به خب محفوف به قرائن و خالی از قرینه تقسیم‌پذیرند. بی اعتبار خواندن ظن و اختصاص به قطع و یقین باعث می‌شود که از میان متون دینی فقط متون یقین‌زا در فلسفه اسلامی اخص اعتبار داشته باشد؛ یعنی متون قطعی السند مانند قرآن و خبر متواتر و خبر محفوف به قراین و متون قطعی الدلاله.

کتاب مناسبات دین و فلسفه در جهان اسلام در هفت بهش سامان یافته است:

بخش اول: پیشگامان فلسفه

بخش دوم: پیدایش حکمت مشائی در جهان اسلام

بخش سوم: فلسفه در غرب اسلامی

بخش چهارم: پیدابیش حکمت اشراقی و عرفان نظری

بخش پنجم: توسعه و تعامل مکتب‌های مختلف فکری فلسفی و شکوفایی حکمت شیعی

بخش ششم: ملاصدرا و حکمت متعالیه

بخش هفتم: علامه طباطبایی و فلسفه الاهی

خواندن کتاب مناسبات دین و فلسفه در جهان اسلام را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

این کتاب را به پژوهشگران فلسفه اسلامی پیشنهاد می‌کنیم.