کتاب آن جا که باد کوبد

از سفرش به ایران می‌پرسم که گفته بود تبریز و اردبیل و سرین را گشته. خوشحال می‌گویم: خوبه که مشکل زبان هم نداشتی و لابد خیلی خوش گذشته؟ توی ذوقم نمی‌زند و اول از قشنگی‌ها تعریف می‌کند ولی آخرش می‌گوید تجربه شیرینی نبود. راننده تاکسی‌ها با او دولاپهنا حساب کرده اند و دلال‌ها پولش را کم چنج کرده اند. توی کوچ سورفینگ هم که تقاضای کمک کرده همه گفته‌اند فقط با پول حاضرند همراهی‌اش کنند. آن بستنی قیفی را حالا دیگر گذاشته‌اند روی بخاری! چندتا "ساری" متصل می‌گویم و نمی‌دانم بحث را چطور جمع کنم. بی‌ربط‌ترین سوال ممکن به ذهنم می‌رسد. تهران هم رفتی؟ نه! اونجا بهتر بود یعنی؟ قطعاً نه! ولی این را به محمداف نمی‌گویم!

فهمیدن حرف‌های همدیگر هم‌زبانی نمی‌خواهد، هم‌دلی می‌خواهد.

است. اصلاً کباب برای خودش یک دیپلماسی عمومی است. یک فرهنگ است، یک شیوهٔ زندگی!

دردسر جمهوری آذربایجان هم مثل همهٔ کشورهای نفت‌خیز دیگر دست دخالت‌گر آمریکاست. اینکه آمریکا بهشان می‌گوید با نفت‌شان چه کنند و به که بفروشند و به که نه.

بزرگترین نذری روز عاشورا شکلات است! هرکس یک بسته خریده و آورده و خودش پخش می‌کند. تشنه‌ام و میلم عجیب به چای روضه می‌کشد.

حرف زود به ایران می‌رسد. وقتی برای ویزای آمریکا اقدام کرده قبل از اینکه اسم و فامیلش را بخواهند پرسیده‌اند ایران رفتی یا نه؟ دیگر عادت کرده‌ام و حتی لبخند تلخ هم نمی‌زنم. وقتی از دشمنی حرف می‌زنیم، از چه حرف می‌زنیم؟!

موقع خداحافظی کلی سفارش می‌کند اگر کاری داشتم حتماً به او بگویم و می‌رود طرف سانتافه‌اش. پایم به رفتن نمی‌رود. متوجه نگاهم می‌شود و با خنده برمی‌گردد تا ببیند چی توی گلویم گیر کرده؟ من اگه جای تو بودم، شاید هیچ وقت به یه ایرانی کمک نمی‌کردم! می‌خندد و می‌گوید: اوه نه! تو مهمان من هستی!

البته این همه تأکید بر شخصیت‌های ملی و هویت آذری اتفاقی نیست. آذربایجان وقتی به عنوان یک کشور مطرح شد، نیاز داشت برای اثبات خودش تاریخ و هویت مستقلی داشته باشد که نداشت. کاری کرده‌اند که در جهان، جمهوری آذربایجان کشوری است که شهره به جعل تاریخ است! برای هویت سازی دست بردند به تفسیر وارونهٔ تاریخ. این وارونگی روایت به جایی می‌رسد که در کتاب‌های تاریخی مدارسشان شاه اسماعیل موسس کشور آذربایجان بوده و آن زمان ایران جزوی از کشور آن‌ها و تازه از تاریخ‌دانان گله‌مندند که چرا صفویه را حکومتی ایرانی می‌دانند! در این کتاب‌ها هرجا هم که اسم ایران می‌آید یک پسوند و پیشوندی تنگش هست از خون آشام و جلاد و متجاوز...!

ولی هرچیزی شاید واقعاً ارزش تجربه کردن نداشته باشد!

این دین ستیزی را در همه وجوه می‌شود دید. از سختگیری‌هایی که برای حجاب در مراکز آموزشی و دولتی می‌شود تا برپایی مراسم یورو ویژن و انواع مراسم‌های این چنینی. تمام تلاششان را کرده اند که مردم را مسلمان و شیعهٔ اسمی بار بیاورند و تقریباً موفق هم بوده اند. باکو شهری است با بیش از نود درصد مسلمان که عمدهٔ آن را هم شیعیان تشکیل می‌دهند ولی در عمل هیچ فرقی با شهرهای اروپایی ندارد.

مسلمان‌ها همین یک سلام را دارند که توی هرنقطهٔ دنیا و با هر زبانی می‌شود رویش حساب کرد. از بس که همیشه تنهایند وقتی همدیگر را می‌بینند، لااقل سلام‌شان را از هم دریغ نمی‌کنند.

دلم می‌خواست اسم تک‌تک آدم‌هایی که کمکم کردند را بیاورم. روزی که تصمیم به سفر گرفتم من بودم و گوگل‌مپ. به خودم قول دادم (جز خدا) روی هیچ کس حسابی باز نکنم که بعد با شانه خالی کردنش غافلگیر نشوم و لنگ نمانم. دست‌های کمک ولی یکی‌یکی به سمتم آمد و آدم‌هایی در نهایت غریبگی توی کشورشان دوستانه یاری‌ام کردند.

. باکو به لطف عزیز حاجی بیگف اولین کشوری اسلامی صاحب اپراست.

نسل امروز نمی‌توانند آثار قدمایشان را به زبان اصلی بخوانند. آذری‌ها گویا ترقی را در لاتین شدن الفبا جستجو می‌کنند. چیزی که فتحعلی آخوندزاده از متفکران دوران قاجار برای ما هم لقمه گرفته بود. آخوندزاده که به خاطر نشست و برخاست با تزارها، آخوندوف صدایش می‌کردند، معتقد بود زبان علم زبان لاتین است و الفبای فارسی-عربی دشوار ما باعث شده ملت ما عقب مانده و بی‌سواد بمانند.

اصلاً کباب برای خودش یک دیپلماسی عمومی است. یک فرهنگ است، یک شیوهٔ زندگی!

نمی‌دانم روضه‌های خانگی که صنوبر از آن حرف می‌زد کجاست. به هرکس می‌گویم روی جمع می‌کند که هرگز! چون روضه‌ها باید توسط حکومت و با دوربین مداربسته کنترل شود و توی خانه‌ها این امکان نیست، روضهٔ خانگی هم ممنوع است.

هیچ چندنفری باهم جمع نمی‌شوند که مثلاً یک داربست ساده بزنند برای پخش چای و این قطعاً به خاطر حکومت است که نمی‌گذارد هیچ ساز و کاری بین مذهبی‌ها شکل بگیرد. حواسش خیلی بیشتر از ما جمع این هست که یدالله مع جماعه!

عمه‌ام می‌گوید حاجت‌های مردها را هم زن‌ها برایشان می‌گیرند

دقیقاً وقت اذان مغرب رسیدیم به رستورانی و صدای اذان می‌آمد که راننده درآمد گفت پیاده شوید برای شام و سرویس و سیگار! به هرحال من به همین هم راضی‌ام. قاعده را فراموش نکن: کسی از مسافری که از باکو برمی‌گردد، انتظار نماز خواندن ندارد!

جمهوری آذربایجان در صدسال اخیر سه بار الفبایش تغییر کرده است! در ابتدای تأسیس جمهوری آذربایجان به سبک عثمانی‌ها الفبای قرآنی داشتند و بعد از اینکه بخشی از شوروی شدند الفبای سریلیک و بعد از استقلال هم الفبای لاتین! وقتی به عمق فاجعهٔ این تغییرات متوالی الفبا پی می‌برید که نسل امروز نمی‌توانند آثار قدمایشان را به زبان اصلی بخوانند.

ایران در جنگ دهه نود قره‌باغ به آذربایجان کمک کرده است –از اسکان آوارگان جنگی در منطقه مرزی بیله‌سوار تا آموزش نظامی- اما بنا به ملاحظات بین المللی کمک‌ها به صورت غیررسمی بوده و به همین سبب فراوان تهمت خورده که یاری ارمنی‌ها کرده به جای شیعیان. این هم از بازی‌های سیاست‌مداران باکویی است که جمهوری اسلامی را از چشم مردمشان بیندازند. این سال‌ها البته اسناد کمک مستشاری و نظامی ایران مطرح شده؛ از سردار ایرانی که کنار دست حیدر علی‌اف سان نظامی تماشا می‌کند تا کنسرو لوبیای چین‌چین در دست سربازان خط مقدم! ولی کو چشم بینا؟

یک نفر چای می‌آورد، یک نفر برای دل خودش شکلات، یک نفر... هیچ چندنفری باهم جمع نمی‌شوند که مثلاً یک داربست ساده بزنند برای پخش چای و این قطعاً به خاطر حکومت است که نمی‌گذارد هیچ ساز و کاری بین مذهبی‌ها شکل بگیرد. حواسش خیلی بیشتر از ما جمع این هست که یدالله مع جماعه!

آذربایجان وقتی به عنوان یک کشور مطرح شد، نیاز داشت برای اثبات خودش تاریخ و هویت مستقلی داشته باشد که نداشت. کاری کرده‌اند که در جهان، جمهوری آذربایجان کشوری است که شهره به جعل تاریخ است!

راننده‌ها از چند صد متری وقتی عابر پیاده را می‌بینند به جای اینکه پایشان را بگذارند روی گاز و تا ته فشار دهند مبادا شما جرئت کنید رد شوید، برایش نگه می‌دارند. در مقابل جای‌جای خیابان‌های پر رفت و آمد پر است از زیرگذر.

نارداران روستایی کوچک در شمال شرقی باکو و قم جمهوری آذربایجان است! مردم این شهر به پایبندی به اعتقادات دینی مشهورند طوری که نه کمونیسم دوران شوروی و نه سکولاریسم علی‌اف‌ها نتوانسته‌اند بر آن غلبه کنند.

شهرهایی خواهرخواندهٔ هم خوانده می‌شوند که تفاهماتی در زمینه‌های باستانی، فرهنگی، هنری داشته باشند. حالا چرا برادرخوانده نه و خواهر خوانده؟! به خاطر اینکه در بسیاری از زبان‌های دنیا که برخلاف زبان ما واژه‌ها جنسیت دارند، واژهٔ شهر یک واژهٔ مونث است.

و از خاطرهٔ فروشگاهی که در ایران رفته می‌گوید. «اینقدر خوشم می‌اومد که همهٔ چیزها ایرانی بودند. اینجا همه چیز خارجیه.» من باید هم درک نکنم و فقط نگاه تحویل دهم. هیچ وقت فکر نمی‌کردم برای چنینی چیزی باید خوشحال باشم ولی راست می‌گوید. اینجا بیشتر اجناس از روسیه و ترکیه هستند و "مید این آذربایجان" کم پیدا می‌شود.

از شرکای تجاری ایرانی‌اش می‌گوید که پیش پیش قبل آمدن نوشیدنی‌هایشان را سفارش می‌دهند و اصراری که در هرسفر بر چشیدن گوشت خوک دارند.

این تکه از سفر روس جلال را خیلی دوست دارم. «من از باکو به این سمت مدام با بغض در گلو نفس می‌کشم. و به چه حسرتی! لابد خیال می‌کنید به از دست رفتن آن هفده شهر و دیگر قضایا؟ ابداً! که به گمان من هیچ بلخی به هیچ بخارایی نمی‌ارزد و هیچ باکویی از هیچ مزلقانی کمتر نیست. اما این آدم‌هایی که یک جا را بلخ

می‌کنند، یک جا را بخارا و جای دیگر را باکو یا مزلقان. این‌ها الان در چه حالند؟ ... فرهنگ و شخصیت اصلی را از تمام این جمهوری‌های برادر گرفته‌اند و در عوض بهشان خانه و پنکه و کانال و راه آهن داده‌اند.»