کتاب صبر؛ ضابطه حرکت در صراط مستقیم

گاهی به‌دلیل حُبّ علی کار می‌کنیم، اما گاهی به‌دلیل بُغض معاویه! آیا اساساً می‌دانیم تفاوت این دو در چیست؟ بُغض معاویه الزاماً حبّ علی را به‌همراه ندارد

افرادی که دشمن از آن‌ها استفاده می‌کند، به کاری که انجام می‌دهند ایمان ندارند. هرگز از خود پرسیده‌اید که چرا اسرائیل خلبان‌های خودش را با زنجیر به صندلی بمب‌افکن‌هایش می‌بندد؟

(إِن یَکن مِنکمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ یَغْلِبُواْ مِئَتَیْنِ)؛ یعنی اگر شما بیست نفر «صابر» باشید، می‌توانید دویست نفر را شکست بدهید؛ یعنی یک نفر معادل ده نفر خواهد بود. دقت بفرمایید صفتی که می‌گوید و بر آن تأکید می‌کند، صبر است.

تازمانی‌که خودمان رشد نکنیم، نمی‌توانیم دست دیگران را بگیریم.

اگر در حرکت روی صراط مستقیم، صفت و ضابطهٔ صابربودن جزو صفات ما نباشد، نمی‌توانیم به‌راحتی از آن عبور کنیم.

، بُعد سیاسی مردم به این درجه رسیده و این جای بسیار خوشبختی است؛ اما در کنارش یک اشکال هم هست: بُعد اعتقادی چقدر ارتقا یافته است؟ فاصلهٔ بین بُعد اعتقادی و ایمانی با بُعد سیاسی زیاد شده است. جلوی رشد ابعاد سیاسی را که نباید گرفت و بهتر است پیشرفت کند؛ پس چه چیزی را باید تقویت کرد؟ پاسخ این است که ابعاد اعتقادی و ایمانی را هم هرطور که امکان‌پذیر باشد، باید ارتقا داد.

در قرآن و روایات و احادیث، هر جا که توصیه‌ای دربارهٔ صابربودن هست، بحبوحه‌ای از مبارزه‌ای هم هست و معمولاً هم صبرکردن در گرماگرم کار و حرکت، بسیار مشکل خواهد بود؛ درغیر این‌صورت و در حالت معمولی که هیچ‌گونه درگیری وجود ندارد، قاعدتاً صبرکردن هم کار معمولی و ساده‌ای است.

یاران طالوت بعد از گذراندن همهٔ آن دشواری‌ها، در وضعیتی که دو گروه در مقابل یکدیگر قرار گرفتند، تازه از خداوند صابربودن را خواستند. چرا؟ پاسخ این پرسش را امام‌باقر در روایتی، چنین می‌فرمایند: «مَن لا یُعِدِّ الصَّبرَ لِنَوائِبِ الدَّهر یَعجُز» (کسی‌که در مقابل حوادث و سختی‌های روزگار، پیش‌بینیِ صبر نکند، به‌حتم به عجز و ناتوانی کشیده می‌شود.) یعنی اگر این فرد صابر نباشد، حتماً به عجز و ناتوانی کشیده می‌شود.

ما اگر در این مرحلهٔ پایانی، احیاناً بُغض معاویه را در نظر داشته باشیم و نه حُبّ علی را، کار خراب می‌شود؛ چون مبارزات ما دو شکل دارد: گاهی به‌دلیل حُبّ علی کار می‌کنیم، اما گاهی به‌دلیل بُغض معاویه! آیا اساساً می‌دانیم تفاوت این دو در چیست؟ بُغض معاویه الزاماً حبّ علی را به‌همراه ندارد؛ یعنی ناراحتی و خشم ما از معاویه، دلیلی بر داشتن محبت علی نیست؛ مثل خوارج. آن‌ها همان‌گونه که نقشهٔ کشتن علی را کشیدند، نقشهٔ کشتن معاویه و عمروعاص را هم کشیدند. این‌ها بُغضی دارند که علی یا معاویه برایشان فرقی نمی‌کند، هر دو را می‌کُشند. ولی زمانی هست که فرد به‌دلیل داشتن حبّ علی می‌جنگد و قتال می‌کند. در آن زمان است که حبّ علی حتماً بُغض معاویه را هم در درون خودش دارد؛ یعنی امکان ندارد در اسلام در کنارِ شعار تَوَلّی، تَبَرّی نباشد.

صابربودن با شعورداشتن و با تَفَقُّه‌داشتن و با فهم‌داشتن ارتباط دارد؛ یعنی اگر میزان صبر افزایش پیدا کند، حتماً میزان هوشیاری و زیرکی هم بیشتر می‌شود.

قدرت ما باید پشتوانه‌ای داشته باشد. اما این پشتوانه، ابرقدرت‌های روز نیستند؛ بلکه این پشتوانه الله است که یاری‌مان می‌کند و به پیروزی هم می‌رسیم

صفت صابربودن، این ویژگی گنجانده شده است که کمیت‌ها را به کیفیت تبدیل می‌کند و به‌همین دلیل است که خداوند در آیه‌ای می‌فرماید اگر شما صابر باشید، ما آن کمیت‌ها را به کیفیت تبدیل می‌کنیم؛ یعنی بیست نفر شما را دویست نفر می‌کنیم

نمی‌شود که این کار را ادامه ندهیم و بگوییم حالا که خلوص کامل نداریم، پس برویم و گوشهٔ خانه بنشینیم تا وقتی‌که خالصِ خالص بشویم و بعد دنبال کارمان برویم. خیر، در همین حال هم که به‌دنبال خالص‌ترشدن هستیم، دست‌کم، کارهایی را که احساس می‌کنیم صددرصدش برای خواست خودمان است، انجام ندهیم. بلکه کارهایی را انجام بدهیم که دستِ‌کم، یک‌درصد آن برای خدا باشد و از خدا بخواهیم بابت همین یک‌درصد خالص، بقیهٔ کارهایمان را هم درست کند.

تازمانی‌که خودمان رشد نکنیم، نمی‌توانیم دست دیگران را بگیریم.

در همین وضعیتی که در آن قرار داریم، یعنی در نهضت اخیر، برخی تصور کردند که کار خیلی ساده و آسان به‌پایان خواهد رسید؛ زیرا با خود حساب کردند که ما هم یکی‌دو روزی می‌آییم و در تظاهرات شرکت می‌کنیم، تظاهراتی سه‌میلیونی، بعد هم کار تمام می‌شود و ما هم جزو نسل انقلاب می‌شویم. همهٔ ما و همهٔ اقشار، اعم از بازاری که می‌گفت حالا یک روز دکانم را می‌بندم یا استاد دانشگاه که می‌گفت حالا یک روز با تظاهرات دانشجویان همراهی می‌کنم یا کشاورز و کارگر و بقیه، همه همین‌گونه فکر می‌کردیم؛ اما کم‌کم همه احساس کردیم که کار به این سادگی‌ها تمام نمی‌شود و از مرحله‌ای به‌بعد، شاید این احساس به بنده و شما و هرکس دیگری دست داده باشد که کار به‌طول خواهد انجامید؛ لذا آرام‌آرام، بی‌تاب شدیم.

در مواجهه با مشکلات، هر قدر صفتِ صابربودن تحلیل می‌رود، به همان میزان، عجز و ناتوانی افزایش پیدا می‌کند.

کمیت مبارزات مهم نیست؛ بلکه کیفیت آن مدنظر است

روایتی از امام‌صادق نقل شده است که می‌فرماید: «لَوْ لَا أنَّ الصَّبْرَ خُلِقَ قَبْلَ الْبَلَاءِ لَتَفَطَّرَ الْمُؤْمِنُ کمَا تَتَفَطَّرُ الْبَیْضَةُ عَلَی الصَّفَا» (اگر صبر و صفت صابربودن قبل از مصیبت در شما خلق نشده بود، همان‌گونه که وقتی تخم‌مرغی بر سنگ سختی بخورد، متلاشی می‌شود و بعد هم فاسد، مؤمن ناشکیبا هم از سختی و رنجِ بلا متلاشی می‌شد.)

پس کارِ رذالت‌بار، کارِ مشکلی نیست و شما این کار را به هرکه واگذار کنید، می‌تواند انجامش بدهد. یعنی بیست سال، سی سال، پنجاه سال سرمایه‌گذاری را با تکه‌ای سُربِ داغ می‌شود نابود کرد و توانایی انجام این کار آن‌قدرها هم مهم نیست. حال، اگر همین خصوصیات را به کیفیت تبدیل کنید، آن آدم رذل در مقابل شما به چنان رعب و وحشتی می‌افتد که با وجود داشتن همهٔ امکانات و با وجود اینکه قدرت گرفتن این‌ها را دارد، احساس می‌کند کاری از او برنمی‌آید.

یکی از خصوصیاتی که فرعون داشت، همین بود. تمام رُعب و وحشت فرعون از این بود که نکند زمانی برسد که مردم از شکنجه‌شدن نترسند یا نکند زمانی برسد که مردم از کشته‌شدن نترسند؛ چون تنها حربهٔ او در کارهایش همین‌ها بود! فرعون و امثال او افرادی را می‌گیرند و به اردوهای کار اجباری می‌فرستند، برخی را به زندان می‌اندازند، گروهی را شکنجه می‌دهند، دسته‌ای را کور می‌کنند، عدهٔ دیگری را می‌کُشند و دست‌های آن‌یکی را می‌بُرند. اما اگر قرار بشود که مردم از حربه‌های طاغوت نترسند، آن‌ها دیگر چیزی در دست ندارند.

امام‌علی می‌فرمایند: «إذَا فَارَغَ الصَّبْرُ الأمُورَ فَسَدَتِ الأمُورُ»؛ یعنی اگر در کارها صبر را حذف کنیم، اگر صبر را از حرکاتی که انجام می‌شود حذف کنیم، حتماً آن کار به فساد کشیده می‌شود.

ایمان بدون صبر هم همین‌طور است. سرِ ایمان، صبر است. اگر شما صبر را از ایمان جدا کنید، ایمان مرتب دست‌وپا می‌زند و هرچقدر این دست‌وپازدن ادامه پیدا کند، خونی که در داخل بدن است، بیشتر بیرون می‌آید و محتوای درونی‌اش بیشتر خالی می‌شود و بعد هم جسد سرد می‌شود. یعنی دست‌وپازدنی است که هیچ ارزشی ندارد، جز اینکه حرکاتی بی‌ثمر انجام می‌گیرد.

ما اگر در این مرحلهٔ پایانی، احیاناً بُغض معاویه را در نظر داشته باشیم و نه حُبّ علی را، کار خراب می‌شود؛ چون مبارزات ما دو شکل دارد: گاهی به‌دلیل حُبّ علی کار می‌کنیم، اما گاهی به‌دلیل بُغض معاویه! آیا اساساً می‌دانیم تفاوت این دو در چیست؟ بُغض معاویه الزاماً حبّ علی را به‌همراه ندارد؛ یعنی ناراحتی و خشم ما از معاویه، دلیلی بر داشتن محبت علی نیست؛ مثل خوارج. آن‌ها همان‌گونه که نقشهٔ کشتن علی را کشیدند، نقشهٔ کشتن معاویه و عمروعاص را هم کشیدند. این‌ها بُغضی دارند که علی یا معاویه برایشان فرقی نمی‌کند، هر دو را می‌کُشند. ولی زمانی هست که فرد به‌دلیل داشتن حبّ علی می‌جنگد و قتال می‌کند. در آن زمان است که حبّ علی حتماً بُغض معاویه را هم در درون خودش دارد؛ یعنی امکان ندارد در اسلام در کنارِ شعار تَوَلّی، تَبَرّی نباشد.

صبرِ اسلامی و شیعی، از نوع صبر تخدیری نیست

هر جا که توصیه‌ای دربارهٔ صابربودن هست، بحبوحه‌ای از مبارزه‌ای هم هست

در مبارزاتی که باید تداوم داشته باشد، به‌مرور که مبارزه ادامه پیدا می‌کند، افراد و نسل‌هایی که سُستی و ضعف و زبونی به خودشان راه می‌دهند، غَربال می‌شوند و فقط زُبده‌ها و آن‌هایی باقی می‌مانند که توانسته‌اند از کورهٔ همهٔ آزمایش‌ها سالم بیرون بیایند.

همچنان‌که صابربودن با هوشیاربودن مرتبط است، صابربودن با شکننده‌بودن هم مرتبط است. به این شکل که اگر صفت صبر قبل از رویارویی با ناملایمات به‌صورت تجسّم عینی در ما پدید نیامده باشد، ما هم مانند شکنندگی تخم‌مرغ در مقابل سنگ، در برابر ناملایمات شکنندگی پیدا می‌کنیم و خیلی زود متلاشی می‌شویم. به‌تعبیر دیگر، زمان برای ما خیلی طولانی می‌شود؛ چون ما حرکاتمان را در طول زمان انجام می‌دهیم. پس هنگامی‌که زمانِ حرکت افزایش می‌یابد، میزان اُفت کارمان زیادتر از حد و امکان شکستمان خیلی بیشتر می‌شود.

مهم نیست الآن چگونه موضع‌گیری کند؛ بلکه مهم این است که آیا این موضع‌گیری براساس موازین اعتقادی‌مان هست یا نه. وگرنه موضع‌گیری بسیار ساده است

اگر صفت صبر در تک‌تک ما و در رهبر ما وجود نداشته باشد، برای ایجاد فساد در جامعه زمینه‌سازی می‌شود؛ همان‌گونه که امام‌علی می‌فرمایند: «إذَا فَارَغَ الصَّبْرُ الأمُورَ فَسَدَتِ الأمُورُ»

اگر صبر را از حرکاتی که انجام می‌شود حذف کنیم، حتماً آن کار به فساد کشیده می‌شود. زیرا وقتی در گرماگرم حرکت هستیم، جوانب را به‌درستی نمی‌بینیم. پس لازم است گاهی بایستیم و عاقلانه بیندیشیم که چه‌کاری باید انجام بدهیم که ثمربخش باشد.