بریده‌هایی از کتاب ایران در مصاف با تاریخ

ایران با سابقه‌ای بیش از بیست‌وپنج قرن، میراث تاریخی غنی و پیچیده‌ای دارد. در خاورمیانه فقط کشور مصر دارای سابقه‌ای طولانی در داشتن مردمی متحد و یکپارچه بوده است، اما ایران هنوز هم پیوندهای محکم خود را با گذشتهٔ امپراتوری و پیش از اسلام خود حفظ کرده است. میراث ایرانیان از حملات ویرانگر خارجی‌ها جان سالم به‌در برده است؛ حملاتی که می‌توانست فرهنگِ مردمی را که دارای انعطاف‌پذیری کمتری هستند، محو و نابود کند.

جمهوری اسلامی ملی‌گرایی ایرانی و تمایلات ملی ایران را به‌عنوان پایه و اساس سیاست خارجی رد می‌کند. ملت ایران اکنون ملت اسلام هستند و هیچ تفاوتی میان ایرانی و غیرایرانی نمی‌پذیرد. درنتیجه، خواست ملی جای خود را به‌اشاعهٔ دیدگاه «نظام محمدی» امام‌خمینی داد که در آن وفاداری به اسلام به‌عنوان انسجام‌بخش ملت، جایگزین وفاداری به گروه خاصی شد. اسلام در جمهوری نوپا به‌معنای سادگی، بی‌پیرایگی و آن ایدئولوژیی بود که هیچ مرزبندی و حاکمیتی را نمی‌پذیرد.

در اواخر دههٔ ۱۹۲۰ میلادی (۱۲۹۹ ش) و ۱۹۳۰ میلادی (۱۳۰۹ ش)، اعتبار مالی برنامهٔ نوسازی اقتصادی رضاشاه پهلوی، از درآمد حاصل از صنعت نفت و مالیات‌های داخلی کشور فراهم شد. دولت، تجهیزات برق‌رسانی، جاده‌ها، تسهیلات مخابراتی، ساختمان‌های دولتی و نساجی، کارخانجات سیمان و کنسروسازی را به‌وجود آورد. حقوق انحصاری دولت و مالیات‌های اعمال‌شده بر شکر، چای و دیگر کالاهای مصرفی باعث افزایش قیمت‌ها شده بود و رضاشاه درآمد حاصل از آنها را صرف تأمین منابع مالی پروژه‌های پرهزینه‌اش می‌کرد؛ مانند پروژهٔ عظیم حمل‌ونقل ریلی

ایرانی‌ها دارای سنت فرهنگی متمایزی هستند. این آداب و رسوم و سنن ایرانی اگرهم در بین ملل مختلف بی‌نظیر نباشد، استثنائی و منحصربه‌فرد است. اما رابطهٔ آداب‌ورسوم با هرآنچه سیستم سیاسی در برهه‌ای خاصی اجرا می‌کند، قطعی نیست. سیستم‌های سیاسی سریعاً تغییر می‌یابند اما آداب و رسوم فرهنگی به کندی دچار تغییر و تحول می‌شوند. برخی از محققان علوم سیاسی به آن دسته از الگوهای فرهنگی خاصی که روی سازماندهی سیاسی تأثیر می‌گذارند، «فرهنگ سیاسی» مردم می‌گویند.

بازبودن فرهنگ ایران برای تأثیرات خارجی هیچ‌گاه تنها به تقلید منفعلانه از رفتار و سلوک خارجی‌ها ختم نشد. ایرانی‌ها با روحیهٔ سازش‌پذیری خود توانستند از هویت ایرانی پاسداری کنند و کشور ایران نیز به بقای خود ادامه داد. زیرا مردم ایران همواره خواستار سازگارکردن استعدادهای خود با اندیشه‌ها و روش‌های نوین زندگی بوده‌اند.

مردم ترک‌زبان ایران به زبان‌هایی صحبت می‌کنند که جزء خانوادهٔ زبان‌های آلتایی است و بسیار با زندگی ایرانیان عجین است. ترک‌ها در تمام قسمت‌های کشور زندگی می‌کنند و تقریباً از هر چهار ایرانی یک نفر به برخی از انواع زبان‌های ترکی تکلم می‌کند که زبان مادری اوست. از قرن یازدهم تا دوازدهم سلسله‌های ترک‌زبان قدرت سیاسی و نظامی را در ایران به‌دست گرفتند، به‌همین‌دلیل فارسی مدرن، واژه‌های زیادی را به‌خصوص در زمینه‌های نظامی، سیاسی و اداری از زبان ترکی قرض گرفته است. آن‌دسته از نام‌های خانوادگی ایرانی که به کلمات "لو" "چی" یا "باش" ختم می‌شوند، اغلب حاکی از ریشهٔ ترکی این کلمات هستند.

مردم پرشور و پرانرژی آذربایجان در ایجاد تأثیرات تجاری، فرهنگی و سیاسی خارج از کشور به داخل ایران کمک کرده‌اند. شباهت قومی آذربایجانی‌ها با ترک‌های استانبول و قفقاز دریچه‌ای را به‌سوی سیاست و تجارت اروپایی و سنت سیاست عمل‌گرایی گشوده است.